fiction

Sipi mula sa Paghuhunos
ni Ellen L. Sicat

Ang pagtatago ng liwanag at pagbulaga ng dilim ang palatandaan nilang magkakalaro na kailangan na silang magsiuwi para sa orasyon.

“Taym pers,” paalam nila sa isa’t isa.

Tatakbong pauwi si Gloria, kasabay ng paglipad ng mga manok na magsisihapon naman sa mga puno.

Tanging ang kanilang inaheng manok na may mga inakay ang hindi lilipad sa puno. Pupuntahan niyon ang pugad na basket na ginawa ng kanyang Kuya Nemy. Nakataas ang pugad?sapat lamang ang taas na kayang liparin ng mga sisiw. Doon nangitlog noon ang inahen. Doon humalimhim at ngayon, doon nito niyuyungyungan ang kanyang mga inakay.

Pag-uwi niya, naroon na sa harap ng altar ang kanyang lola, sinisindihan ang mga kandila. Sa liwanag ng kandila, naaninaw niya ang matanda. Mataas at balingkinitan, maputi, makinis at malinaw ang balat?nababanaagan ang pinong ugat sa pisngi. Nakapusod ang mahabang buhok.

Tuwing orasyon, tuwid na tuwid na nakaluhod sa paanan ng altar ang kanyang lola. Sa likuran nito’y nakaluhod silang lahat na miyembro ng pamilya. Sa altar, nandoon ang Birheng Maria na nakatapak sa ahas, nakalahad ang kamay, parang nag-aanyaya. Naroon din ang Sagrado Pamilya: Si San Jose, Birhen Maria, at ang sanggol na si Hesus. Naroon din ang rebulto ni Hesus na hanggang dibdib lamang. Bukas ang dibdib at litaw ang pusong napapaikutan ng tinik. Malulungkot ang mga mata, nakalapat ang isang kamay sa bukas na dibdib, habang nakataas ang isang kamay na parang nangangaral. May dalawang plorera ng bulaklak ng rosal, kampupot, butones-butonesan at gumamela sa magkabilang tabi ng mga rebulto.

Napapabungisngis sila ni Ysmael sa pambungad na dasal ng kanyang lola sa Latin. Wala siyang naiintindihan at ang tanging tunog na malinaw lamang sa kanya ay “alabado concepcion” at vive jesus maria.” Pagkaraan, uusalin nito ang mga banal na misteryo habang nagrorosaryo. Nagtataka siya kung paano namememorya ng kanyang lola ang mahabang paglalarawan ng bawat misteryo. Susundan ito ng paulit-ulit na sagutan ng Ama Namin at Aba Ginoong Maria. Nagwawakas ang ritwal sa dati’y kinaiinipan niyang litanya. Madalas siyang makurot dahil hindi pa man nabibigkas ng kanyang lola ang litanya ay sumasagot na siya ng “panalangin mo po kami” o “kaawaan mo po kami.” Ngunit habang nagtatagal, naaakit siya sa litanya. Para itong matalinghagang tula na gustong-gusto niya:

Salamin ng katwiran,
Mula ng tuwa namin,
Sisidlan ng kabanalan,
Sisidlan ng bunyi at bantog,
Rosang bulaklak na di mapuspos ng tao ang bait at halaga…

Kahit nakatalikod ang kanyang lola, alam nito kung sila ay pumupuslit sa pagrorosaryo. Kahit ka pa tumingkayad, at halos hindi na itapak ang paa sa sahig ay mararamdaman pa rin nito ang iyong pag-alis. Nag-uutos din ito habang nagdadasal, “Aba Ginoong Maria…Saning, ‘yung sinaing, awatan mo na, nasusunog na, napupuno ka ng grasya…” Nangungurot ito kapag hindi sila sumasagot o naririnig nitong sila’y bumubungisngis. Madalas mapingot si Ysmael dahil saksakan ng likot; maya’t maya’y umuupo, tumatayo at lumuluhod.

Ang lola na yata niya ang may pinakamaraming alam na dasal. Kilalang-kilala tuloy sila sa La Loma. Bantog na sa kanilang lugar na mandarasal ito at kinukumbida ito kapag may namatay, o mayroong maysakit na ipagnonobena.

Tinatawag din ito para tawasin ang maysakit. Tawas ang paraang nito para malaman kung saan natakot ang maysakit, na para bang ang sakit ay dulot ng takot.

Ilalagay ang piraso ng tawas sa kawaling bakal, sasamahan ng mga uling at sisindihan. Magiging baga ang uling, magiging abo ang baga. Habang nalulusaw ang tawas, namumuo ang mga bulang kristal na unti-unting pumuputok habang patuloy na nagiging abo ang uling. Mula sa labi ng uling at tawas, aaninagin ng matanda ang nabuong anyo. Kung ano ang nabuong anyo na mababakas ng kanyang lola mula rito, ito na ang sasabihing dahilan ng sakit. Sasabihin nito, pusa, o daga o kabayo, o isda ang kinatakutan ng maysakit. Titingnan ni Gloria ang namuong anyo sa kawaling bakal. Laging iba ang kanyang nakikita kaysa sa sinabi ng kanyang lola. Ang hindi niya maintindihan ay kung bakit gumagaling ang maysakit sa oras na matawas na.

Ikaw kaya ay gagaling kapag nalaman mo ang mga bagay na kinatatakutan mo?

Hindi tumatanggap ng bayad ang kanyang lola, kaya pinadadalhan tuloy sila ng pagkain. Madalas, itinatapon lang nila dahil sa napakaselan ng matanda. Ayaw silang pakainin ng pagkaing hindi nito nakita kung paano niluto.

Mahilig itong magbasa. Tinitipid ni Gloria ang kanyang baon para maibili niya ito ng Liwayway. Hindi ito gaanong nakapag-aral, pero marunong bumasa at sumulat ng Tagalog. Maganda ang sulat-kamay nito.

Laging nitong sinisipi si Balagtas. Noong minsan, pumunta sa kanila ang isang tiyahin. Nilayasan nito ang asawang babaero. Sinabihan ito ng matanda ng:

Sapagkat ang dusang mula sa pag-ibig
Kung kahit mangyaring lumayo sa dibdib,
Kisap mata lamang ay agad babalik
At magdadagdag pa sa una ng bangis.

Katabi nilang magkakapatid sa pagtulog ang kanilang lola. Pinakapiling lugar ang dalawang magkabilang tabi nito. Sa isang gilid, ay ang kuya niya, dahil ito ang unang apo, sa kabilang gilid naman ay si Pura, dahil ito ay bunso. Napupuyat siya sa paghihintay na makatulog na ang kuya niya o si Pura. Kapag may nakatulog na sa dalawa, dahan-dahan niyang iuusog para siya ang makatabi ng matanda. Guto niyang nakayakap dito sa pagtulog kahit ito’y amoy beha. Tulad ni Saning, naninigarilyo rin ang kanyang lola. Ipinapasok din nito ang apoy sa loob ng bibig?pero hindi nagsasalita nang may nakasumpak na sigarilyo.

Kung sa kanyang lola’y marami siyang natutuhang mga dasal, sa impo naman niya’y marami siyang narinig na mga kuwento. Si Impo ang panganay na kapatid ng kanyang lola. Sabi ng kanilang mga kamag-anak, lampas isandaan na raw ito?pero hindi naman alam ng dalawang matanda ang taon ng kanilang kapanganakan. Alam lamang nila ang buwan at araw. Si Impo ay halos bulag na’t medyo bingi pa. Maliit itong babae, maputi, matangos ang ilong at bulangaw ang mata. Nakatira ito sa bahay ng tiyo nila sa kalikod-bahay nila.

Walang bakod sa pagitan ng bahay nila at ng kanilang tiyo, kaya doon siya nagtatago kapag naglalaro sila ng taguang pong. Hindi siya mahanap ng mga kalaro. Mula roon, naririnig niya ang: “Pong, Julie! Pong, Larry! Pong, Tessie! Pong, Romy. Pong…nasaan na si Gloria?”

Natutuwa ang impo niya kapag naramdamang naroon siya. Nakaupo ito sa papag, hawak ang kalikot at dikdik nang dikdik ng nganga. Kung mabigyan ito ng pera ng isa sa mga anak ay magpapabili ito sa kanya ng siyuktong na tinitikman niya habang daan.

“Impo, ano’ng kuwento n’yo ngayon?” lagi niyang bati rito.

At sisimulan nito ang isang dulay:

May isang hari,
May alagang pusang bungi,
Ang buntot ay pasoli-soli,
Ay, teka, ako’y nagkamali,
Uulitin kong muli.

Pagkatapos, ikukuwento na nito ang walang katapusang pakikipag-sapalaran ni Prinsipe Juan at Prinsesa Maria. Maglalakbay ang diwa ni Gloria sa daigdig ng kababalaghan at talinghaga na ang mga hayop at puno ay nagsasalita at may ermitanyo at mga diwata na may mga kapangyarihan. Tatawid siya sa mga malalalim at matatarik na bangin. Aakyatin ang pinakamataas na bundok. At titira sa maringal na palasyo.

Araw-araw, iyun at iyon ang kuwento ng kanyang impo pero iniiba-iba ang panganib na haharapin ng dalawang bida. Dahil pare-pareho rin lamang ang kuwento, iniiwan niya ang impo niya at makikipaglaro siya. Pagbalik niya, nagkukuwento pa rin ito, di namalayang umalis siya.

Kung minsan, itinatanong niya kung may kuwento ba ito tungkol sa mga Kastila, dahil ayon sa kanyang lola, inabutan ni Impo ang panahon ng Kastila. Hindi siya nito papansinin o baka hindi narinig ang kanyang tanong. Hindi na siya magpipilit dahil mas gusto niya ang mga kuwento nitong hindi kapani-paniwala.

Sa umaga, kapag maaga siyang nagising, pinupuntahan niya si Impo at makikita niyang nagdarasal ito. Sa oras ng orasyon ay kikubut-kibot din ang labi nito, hawak ang rosaryo.

Parang siya lamang ang kaugnayan nito, dahil parang wala nang pumapansin dito. Sabi nila, ulyanin daw ito. Hindi nila alam, marami itong kuwento.

Labis siyang nalungkot nang mamatay si Impo. Parang siya lamang ang nanghinayang sa pagpanaw nito. Pakiwari niya, dahil sa tagal ng buhay matanda, nanghinawa na ang mga anak, kapatid at apo sa pagsisilbi rito. Pero siya… Kahit haluhalo ang kuwento nito at kapag sinuri niya ay alam niyang kababalaghan, gusto pa rin niyang pinakikinggan. Nagagandahan siya sa paraang ng pagkukuwento ni Impo na tuloy-tuloy na dulay at tinutugma-tugma ang mga salita. Kung tutuusin, walang katuturan ang kuwento nito. Unang-una’y hindi totoo, at hindi mangyayari. Subalit ang tunog ng mga salita at larawang nililikha ang gumagayuma sa kanyang ang impo niya’y balik-balikan.

Ngayon ay dalaga na siya. Dalawampu’t dalawang taong gulang na. Ang mga pangaral ng kanyang lola at kuwento ng kanyang impo ay parang higad na gumapang at nag-iwan ng makakating pantal sa buo niyang katawan.

Sa umaga, bago pumasok sa opisina, umiikot siya sa harap ng salamin. Nasisiyahan na siya sa kanyang itsura. Tama lang, sa loob-loob niya. Masama naman ang masyadong maganda. Baka isipin pa niyang sa buhay, ganda ang puhunan sa halip na talas ng ulo. Hinog siya sa pangaral ng kanyang lola: na hindi mahalaga ang kagandahang panlabas dahil lumilipas?samantalang ang magandang kalooban ay mananatili sa iyo hanggang kamatayan.

Ngayon, hindi na sila nagdarasal ng orasyon. Sa takipsilim, wala pa silang Magkakapatid sa bahay. Pero tiyak, saglit silang tumitiklop sa pagsapit ng pagtatago ng liwanag sa dilim.

back to fiction | home