fiction

Ang Bata nga Dili Matulog
ni Macario D. Tiu

Napungot na si Tinang kay alas diyes na sa gabii, wala pa matulog ang bata.

"Katulog na, Bingbing. Katulog na. Dali na diri sa katre. Gabii na kaayo."

"Di ko," tubag sa bata. Nagpasu-paso kini sulod sa kuwarto. Matag karon ug unya iyang bungkagon ug hipuson ang mga dulaang plastik nga gibutang ibabaw sa bangko. Sus, kalami kuriton ning bataa, sa hunahuna pa ni Tinang. Apan igo na lang siyang makapanlingo sa kalagot. Tua, gihulbot na pod ang mga magasin sa butanganan niini ilawom sa lamesa.

"Bingbing, dali na. Ayaw na panghilabot dinha."

Wala motubag ang bata. Nagpakli-pakli kinig usa ka magasin. Mitindog si Tinang gikan sa katre ug gipalong ang suga. Nangitngit ang servant’s quarters, gawas sa hayag gikan sa suga sa kusina nga milusot sa rehas-rehas ibabaw sa pultahan.

"Tuga," reklamo sa bata nga yungit pa mosulti.

"Dili. Katulog na!"

"Tuga, tuga," sulti pa sa bata nga nagtindak-tindak sa iyang tiil.

"Bahala ka dinha, basta matulog na ko,” sulti ni Tinang nga mihigda pagbalik sa katre. “Diri na! Katulog na!”

Gikan sa gawas kalit lang mingiyaw ang dakong tingog sa iring.

"Mumu. Mumu," ingon sa bata, ug misuksok kini ilawom sa katre.

"Ayaw dinha. Gawas dinha. Naunsa ba ning bataa!" Mikawas si Tinang sa katre ug gipasiga ang suga. Miluhod siya ug gikawayan ang bata. "Dali diri. Gawas dira! Hugaw dira, daghag abog dira!"

Misamot hinuog uk-ok ang bata. "Hala ka, paakon hinuon ka dinha. Naa na! Naa na sa imong likod!" ingon ni Tinang sa tingog nga kunohay nahadlok. Dungan sa iyang pagsulti, mingiyaw pag-usab ang iring.

"Mama, Mama!" singgit sa bata nga naghangus-hangos ug kamang pagawas sa ilawom sa katre. Hugot kaayo kining migakos kaniya, giumod ang nawong sa iyang dughan.

"Mao nay imo. Gahi kag ulo. Sige, dili pa gani ka matulog, ipapaak tika sa mumu," dugang panghadlok ni Tinang.

Sa iyang kalagot, nakalimot na hinoon si Tinang nga masuko ang lola sa bata kon iya kining hadlokon. Niadtong miaging adlaw man god, nakita sa lola nga nataranta ang bata nga misuksok sa ilawom sa kabayo-kabayo sa plantsahan dihang midahunog ang ayroplano. Udtong dako kadto.

"Mumu, mumu," ingon sa bata dihang nakabati sa ayroplano.

"Tinang, nganong mahadlok man ning bata sa ayroplano?" pangutana pa sa lola nga namalantsa niadtong tungora.

"Ambot niana,Tiya. Hadlokan man nang bataa."

"Unsay ambot? Dili man na mahadlok ug ayroplano kaniadto.”

“Natingala bitaw ko, Tiya.”

“Ayaw baya hadloka-hadloka nang bata. Dili na maayo. Kanang mumu-mumu, ayaw na ipanghadlok sa bata. Tan-awa, bisag udtong dako, mahadlok sa tingog sa ayroplano."

“Dili man nako na hadlokon, Tiya.”

"Maayo. Dili ko gusto nga hadlokon ang bata sa mga ungu-ungo. Dili kana maayo. Modako silang hadlokan."

Sa tinuod lang, iyang hadlokon ang bata aron lang kini mohigda ug matulog, ilabi na kon moabot na ang alas diyes sa gabii. Mao kini ang oras nga ting-abot sa ayroplano gikan sa Manila. Kon makadungog na siya sa dahunog sa ayroplano unya wala pa matulog ang bata, moingon dayon siya: “Hala, naa na ang mumu. Kaonon na sa mumu ang batang dili matulog.”

Ang lain pang gikahadlokan sa bata mao ang miyaw sa iring. Walay sipyat gayod nga mo-uk-ok ang bata sa kinadul-ang lamesa, bangko o katre kon makabati kinig miyaw sa iring. Iya man gong hadlokon kanunay ang bata nga tingog kadto sa ungo ug nga kini mokaog bata nga dili matulog. Mao usab kiniy iyang ipanghadlok kondili mokaon ang bata. Busa, bisan ganig adlaw, basta makabati kinig miyaw sa iring, mataranta kini ug mangitag tagoanan.

Mingiyaw pag-usab ang iring.

Mihilak na ang bata. Hapit na maluok si Tinang tungod sa kahugot sa paggakos niini sa iyang liog. Nabati niya ang pagpangurog sa nipis nga lawas sa bata. Maayo gani kay gaan ra ang bata, dili bug-at kugoson.
"O, tulog ka na, ha?" hait ang tingog ni Tinang. "Dili pa gani ka matulog, tawagon nakog balik ang ungo."

Dihang iyang gibutang ang bata sa katre, wala na kini maghilak. Nagsid-ok-sid-ok na lang. Gitan-aw ni Tinang ang relo sa lamesa: alas diyes imedya na. Gipalong niya ang suga ug mitupad paghigda sa bata.

Taud-taod miingon ang bata: "Papa away Mama. Tumbag Mama. Away."

"Ayawg banha. Katulog na," singhag ni Tinang.

Wala na motingog ang bata. Gipiyong ni Tinang ang iyang mga mata ug nanghuy-ab. Sulod sa pipila ka minuto nakatulog na siya. Wala na niya mabati ang pagdahunog sa ayroplano, ug wala na usab niya mabatyagan ang pagdutdot sa bata sa iyang dughan.

Pagkaugma niana, gisuroy ni Tinang si Bingbing sa iyang amiga nga si Minda, usa usab ka katabang sama kaniya nga nagpuyo usa ka bloke gikan sa ilang balay. Naglingkod ang duha ka managhigala sa sementadong hagdanan samtang nag-estoryahanay. Gisabak ni Minda ang usa ka palangganang plastik nga puno ug bugas. Namili kinig tipasi. Si Bingbing nalingaw pagdula-dula sa iyang manyikang panapton.

"Sus, Nang Tinang, madayon na gyod ang pagbulag ni Ma’am ug ni Sir," sulti ni Minda nga nangakha-kakha sa bugas.

"Ngano, misugot na diay si Sir nimo nga magbulag na sila?" tubag ni Tinang.

"Aw, wala man siguro siyay mahimo. Dili na man gyod makig-uli si Ma'am sa iya. Bisag unsa na lay buhaton ni Sir. Nakig-estorya na na siya sa ginikanan ni Ma'am. Nagpatabang na gani siya sa mga pari sa eskuylahan. Pero dili na gyod mosugot si Ma'am."

"Unsa ba gyod diay ang nahitabo, Minda?" pangutana ni Tinang nga mitabang na pagpilig tipasi.

"Kahinumdom ka ba niadtong nag-away sila? Duha na ka bulan karon?"

"Wala pa ko dinhi."

"Aw, husto no. Abi nimo, Nang Tinang, gabii na kaayo to. Naglalis man to sila. Hubog kaayo adto si Sir. Unya nabatian na lang nako nga naglagubo sulod sa ilang kuwarto. Sus, nakuyawan ko adto, uy."

"Mao gyod nang mga lalaki. Basta mahubog."

"Ingon pa ni Cita, kay nakabati man siya sa estoryahanay ni Ma'am ug ni Mrs. Dizon--dili kuno mapasaylo ni Ma'am si Sir kay gidapatan kuno siya. Sige kunog hilak. 'Alang kanako, ang lalaking manakit ug babaye ang pinakaubos nga klase sa tawo.' Mao gyod kuno na ang pulong ni Ma'am."

"Kausa ra siya nadapatan, dili na siya makig-uli?"

"Dili na. Igo na daw ang kausa, ingon niya."

"Maayo siya kay maestra. Makasugakod siya pagbuhi sa iyang kaugalingon ug sa iyang mga anak."

"Sus, ako? Dili sab ko mosugot kulatahon, uy! Bulagan dayon nako! Magminyo god ta aron malipay, unya kulatahon na hinuon? Aw, purbahi lang, kay putlon gyod nako, hahaha. Ikaw, Nang Tinang, di ba minyo ka man? Buotan ba ang imong bana?"

Nakalitan si Tinang sa pangutana ni Minda. "Aw, oo. Oo," ingon niya.

"Nay, gatat. Inom gatat," kuhit sa bata sa abaga ni Tinang.

“Uy, mouli na mi, Minda. Gigutom na ning akong alaga.”

Sa mga misunod nga adlaw, dugay makatulog si Tinang. Daghan siyag mahinumdoman. Ang iyang mga anak. Kon makahinumdom siya ang iyang kinamanghoran, si Teresa, motubod dayon ang luha sa iyang mga mata, apan pugngan niya ang iyang kaugalingon. Dili na siya mohilak. Kinahanglan nga magmalig-on siya. Ug aron nga dili kaayo siya maguol, iyang patoohon ang iyang kaugalingon nga si Teresa anaa sa maayong kamot ni Nanay niya Minyang. Nahinangop na kaayo siya sa bata; gusto niya kining gakson, idaitol ang yagpis nga lawas niini sa iyang dughan.

Kon si Belinda ang iyang mahinumdoman, dili niya kapugngan ang mahimuot. Sa iyang hunahuna iyang makita si Belinda nga magpiku-tae padulong sa sapa, ang mga buhok niini gikimpitan ug mga dahon sa kamoteng kahoy. Ganahan kining magpaguwapa sa iyang kaugalingon. Nag-eskuyla na kaha ni karon, maoy pangutana ni Tinang sa iyang kaugalingon. Abtikon nga bata si Belinda, nagdamgo nga mahimong nars. Bata pa kaayo kini aron makasabot nga pobre kaayo sila ug nga dili na kini makaeskuyla lampas sa elementarya.

Ug si Junior. Kon mahunahunaan niya si Junior daw kumoton ang iyang kasingkasing sa kasakit. Buotan kini nga bata, naanad sa buluhaton sa uma bisag bata pa kaayo. Apan hilomon kini ug kanunay mag-inusara, dili gani motan-aw sa mata sa tawo kon makig-estorya. Iya kining gikalibgan, ug sa tanto niyang pagtuki iyang nakita nga ang mga mata ni Junior nagsalamin ug kahadlok! Managsama kaha ang ilang gibating kahadlok?

Si Berto! Magsagol ang mga pagbating mohasmag kaniya kon mahinumdom siya sa iyang bana. Gimingaw siya. Naluoy siya. Apan gikasilagan usab niya kini, ug gikahadlokan. Labaw sa tanan iya kining gikahadlokan. Usa ka gabii niana, wala na makaantos sa hinubog nga pagpandagmal kaniya, iya kining gisuklan. Apan mas kusgan gayod ang lalaki bisag kini hubog, ug nagpungasi lang ang mga suntok ug sipa ang iyang nadawat.

Unsa kahay magtukmod kang Berto aron siya kulatahon kon kini mahubog? Dili niya kini masabtan. Nganong dili na lang kini matulog kon mahubog? Unsa kining kaligutgot nga nagbukal sulod sa iyang dughan? Nganong siya man ang pahimungtan sa kon unsa man nang iyang kasuko? Unsang klaseng sakit kini? Wala siyay tubag. Maayo na lang gani kay dili hilabtan ni Berto ang mga bata. Apan kanunay sila makasaksi sa pagpangulata sa iya, ug nasayod siya nga silang tanan hadlok sa ilang amahan. Ang iyang katahap mao nga si Teresa nahimong masakiton tungod niini. Si Teresa nga dili na gani makahilak tungod sa kahadlok, ug motikulo na lang sa daplin.

Si Belinda nakat-on na paglikay sa kagubot. Kon moabot na si Berto nga hubog, magdali-dali kinig gawas sa balay. Ambot hain moadto – motago ba sa lugot o sa sapa, bisag tungang gabii. Mas hadlok pa siya sa iyang amahan kaysa ngitngit.

Si Junior mao ang motawag ug hinabang. Kon magsugod nag pagpangaway si Berto, modagan dayon kini aron kuhaon si Nanay niya Minyang kinsa nagpuyo tunga sa kilometro gikan sa ilang balay. Nasayod siya nga gusto siyang panalipdan ni Junior, apan siyam pa lang ang panuigon niini. Dako ra kaayo si Berto alang kaniya. Ug busa ang kahadlok sa iyang mga mata.

Nahinumdom si Tinang sa iyang gibating tumang kaluoy sa iyang kaugalingon samtang naglubog sa banig sa sobrang bun-og. Ang iyang nawong nanghupong, ug halos napilot ang iyang mga mata. Niadtong higayona, mitiyabaw siya sa tumang kalagot, kalagot sa gidangatan sa iyang kinabuhi. Mihilak siya dili lamang tungod sa gibating kasakit sa iyang kaugalingon, kondili tungod sa kaamgohan nga dili niya mapanalipdan ang iyang mga anak. Dili gani niya mapanalipdan ang iyang kaugalingon.

Ug busa mihukom siya nga molayas gikan sa ilang uma. Molayas gikan kang Berto! Gikan sa kaminyoon nga wala na niya masabti! Dugay niya kining gihinuktokan, gitimbang-timbang. Gilig-on niya ang iyang kaugalingon aron kini matuman. Kay sa pagkatinuod, kapila na siya makahukom nga molayas. Matag tokar sa sakit ni Berto - kay sakit man kini segun sa iyang panaghap – makahukom dayon siya nga molayas. Apan modaog ang iyang kabalaka alang sa iyang mga anak ug magduha-duha siya sa iyang buhaton. Sa laing bahin, si Berto mangayog pasaylo kaniya, motulo ang tiunay nga mga luha sa pagbasol. Moluhod pa gani kini sa iyang atubangan, mosaad nga dili na moinom bisag usa ka tulo sa tuba ug mopasalig nga dili ug dili na kini modagmal kaniya. Tuod man, sulod sa pipila ka adlaw, magpakita kinig kausaban, atimanon siya pag-ayo, ug busa mabag-o usab ang iyang hukom nga molayas. Unya aron lang diay mahitabo pag-usab ang pagpangulata. Usab, ug usab, ug usab.

Apan nasangko ra gayod ang iyang pailob ug pagsalig. Dihang natibuok na ang iyang hukom, mihilak siya ug mihilak hangtod nga wala na siyay ikahilak. Gusto niyang mahaw-as ang tanan niyang emosyon, pabinhoron ang iyang mga pamatyag aron mahimo niya ang unang lig-ong tikang pagawas sa ilang uma.

Misakay siya ug bus bisag walay tinong kaadtoan. Mikanaog na lamang siya dihang miabot na siyag laing probinsiya. Salamat na lang kay gidawat dayon siya sa tag-iya sa kan-anan nga nahimutang daplin sa haywey nga hugopanan sa mga biyahedor. Nahimo siyang tighugas ug plato, tiglimpiyo, tiglaba ug serbedora. Didto niya nakaila ang iyang Sir karon, ang amahan ni Bingbing, nga usa ka medrep nga taga-Dabaw ug kanunay magkaonan didto. Iya lang tong gitiawan kon naa ba siyay kaila nga nanginahanglan ug katabang sa Dabaw kay wala pa siya makataak sa maong siyudad.

"Ako, nanginahanglan kog yaya. Gusto nimong magyaya sa akong anak?" pangutana sa iyang Sir.

Misugot dayon siya. Gikapoy na siya sa iyang trabaho sa kan-anan kay dugay manira. Naanad na siya matulog ug sayo sa bukid. Gawas pa, kanunay siya kuyawan kay naay maghubog sa kan-anan. Kon naa ganiy hubog, tugkan gayod siyag nerbiyos.

Sa Dabaw na niya nahibaloan nga bulag diay ang iyang Sir sa iyang asawa. Tigbiyahian ang iyang Sir, mao nga ang inahan ni Sir maoy nagbantay sa balay. Si Bingbing tua magpuyo sa iyang Mama, apan usahay, papuy-on usab kini uban kang Sir. Dihang miabot na si Tinang aron magyaya, mas dugay-dugay na ang turno ni Sir sa pag-atiman sa bata.

Sa pagkatinuod, wala siyay problema sa bata. Wala pay tres anyos, but-an na. Dili palahilak, dili manyahon. Magdula lag iyang kaugalingon. Apan lisod kini pakan-on. Mas ganahan pa ni mosupsup sa iyang duha ka tudlo. Ug samot nang lisod kini patulgon. Ambot nganong dili matulog ang bata. Morag naay gihulat o unsa ba. Mao ra nay diperensiya sa bata. Sa iyang kabahin, gusto niyang matulog ug sayo kay naanad na siya nga matulog ug sayo sa ilang uma. Gawas pa, dili siya gustong magtukaw kay daghan siyag mahinumdoman. Mga pait nga butang. Apan adunay kaugalingong hunahuna ang bata, ug dili kini motuo bisag kasuk-an. Mao nay iyang kalagotan. Kay dili man niya batasan nga mangusi ug bata, iya na lang kining hadlokon ug mumu.

Nakamata si Tinang dihang nakabati siya ug kasaba sa may sala. Saba sa mga bildong nangabuak. Gitan-aw niya ang relo sa iyang kiliran: alas tres sa kaadlawon. Nabati niya ang tingog sa iyang Sir. Nagsinggit-singgit kini. Hubog! Karon pa siya nakasinati nga nahubog ang iyang amo. Wala ra ba si Tiya, tua sa iyang anak babaye kay umanakay. Nangurog ang tibuok lawas ni Tinang. Nangurog ug nangurog.

"Putang ina ka!" Mao kini kanunay ang isinggit sa iyang amo. "Putang ina ka! Wala kay pulos nga babaye. Nganong imo kong gibiyaan?"

Nakahinumdom siya kang Berto. Nakapanguros si Tinang. "Ginoo ko, ginoo ko! Luwasa ako!"

"Mama?" milutaw ang hinay nga tingog ni Bingbing sa iyang tupad.

"Katulog! Piyong! Ayawg banha! Naay mumu!" Wala magkadimao ang sulti ni Tinang.

Nabati niyang nagkaduol ang lakaw sa lalaki. Nabati niyang nangatumba ang mga bangko.

Sa iyang kahadlok, mikawas siya sa katre ug misuksok sa ilawom niini. Ang bata mikanaog usab.

"Bingbing, balik katulog," ang hagawhaw niyang mando.

Apan ang bata wala magpatuo.

Nabati niyang nangabuak ang mga baso ug plato. "Bingbing, dali diri. Dali!"

Apan ang batang babaye nagbarog hinuon atbang sa pultahan.

"Ayaw!" gilabay sa bata ang iyang gamayng tingog ngadto sa kangitngit. "Ayaw!"

Naabli ang pultahan. Gipiyong ni Tinang ang iyang mga mata. "Ginoo ko. Ginoo ko," mao ray iyang nasulti samtang nalukot sa ilawom sa katre, ang iyang lawas naputos sa singot.

"Hawa! Ayaw away Mama!" nabati niyang singgit sa bata.

Kahilom nga walay kataposan. Mitikuko ug samot si Tinang. Gusto niyang mahilis. Gusto niyang mahanaw. Taud-taod misara pagbalik ang pultahan. Nabati niya ang nagkalayong mga tunob. Apan nahadlok gihapon siya nga ibuka ang iyang mga mata.

Unya nabati niya ang gamay nga kamot nga nangapkap sa iyang kamot. Hinay siyang gibitad niini.

"Wala na," nabati niya ang gamay nga tingog. “Ayaw hadlok. Wala na.”

Didto pa lamang gibuka ni Tinang ang iyang mga mata. Mikamang siya paggula sa katre, nagkurog lang gihapon sa kahadlok.

"Wala na," sulti sa bata, ug giduot niini ang ulo ni Tinang sa iyang gamay nga dughan.

Hugot niyang gigakos ang bata ug mihilak. Mihilak siya ug mihilak.

First Prize Winner, Short Story in Cebuano, 2001 Carlos Palanca Memorial Awards for Literature

back to writing from the regions | fiction | home