fiction

Babae
ni Ali F. Bedano

Hinukas ni Agnes ang ba-ba sang lapsag gikan sa iya dughan. Nagakatulog na ini. Mahinay ang iya pagginhawa, mahinay ang pag-ignok sang iya dughan. Makadali anay nga gintamdan ni Agnes ang dagway sang bata bag-o niya ini ibutang sa banig sa salog. Mailom-ilom, guapo, mataas ang ilong, manipis ang bibig, madabong ang buhok. Maathag nga magkaanggid gid kay Crisanto.

Sang isa ka adlaw, madumdoman ni Agnes liwat, nagkitaay sila ni Crisanto sa merkado sa banwa. Nagdalikat sia sadto sa paglibog sang mga ulotanon; apat-apat, monggo, gabi kag balatong. Talagsa man lang sia nagabaligya kag maathag sa nawong ni Crisanto nga wala sini ginapaabot ang ila nga pagkitaay. Hagyon ini nga matalikod, apang tinawag gid niya. Bumalikid ang lalake. Nagkurisong. May bigote. Guapo. Naka-t-syirt sang may raya nga itom kag puti. Kag wala na sia makahulat pa. Pasabnit nga humambal. Wala niya ginbaliha nga may mga dulonggan nga nagapamati, mga mata nga nagatan-aw, mga bibig nga nagayuhom sing mayagutaon.

"Wala ka gid makabisita kay Boy."

"Sin-o nga Boy?" Pamangkot ni Crisanto sing maakigon.

"Sin-o pa kundi ang anak naton. Ang bata mo sa akon."

Tama ka hilmonon sang pagpalamula ni Crisanto. Nagpanghilaw-hilaw. Indi mahim-os nga ginapalibot ang panulok sa mga nagatalamod. Polis si Crisanto sa banwa; may asawa na kag lima ka bilog nga kabataan, tatlo ang lalake, duha ang babae.

"Buang ini siguro nga babae, ay," kulomuron ni Crisanto kag tumalikod.

"Nagamasakit si Boy," paaman niya, "Ginahilanat."

Madali nga nangindulaan si Crisanto sa mga bumalakal nga nagaginutok. Hinulog niya ang iya nawong sa mga balaligyaon-monggo sa kalalaw, hantal sang apat-apat sa isa ka pamusod sang pamantalaan nga ginhapin niya sa hublas kag mahigko nga baldosa, gabi kag kinusipad nga balatong.

Makadali man lang. Pagkatapos, pinukwat niya ang iya guya, mahigko kag nagasagsag nga mga pisngi, mamingaw nga mga mata, gumon nga buhok nga nagasinambud-sambod sa kada paghuyop sang hangin. Nagsumalangay ang panulok nila sang isa man ka babae nga tindera sa iya atubangan. Una nga linikaw sang tindera ang iya panulok. Sia ang nakabatyag sing kahuya.

Nahibal-an niya paagi sa bibi sang iya mga mata nga nagatulok sa iya sing mayagutaon ang iban nga mga tao, apang wala niya ginbaliha. Pumadayon sia sa pag-agda sa mga bumalakal sang iya baligya. Ang mas importante para sa iya amo ang diutay nga "negosyo" agod mabuhi. Kag bag-o mag-udto, naubos ang iya inogbaligya. May P2.65 sia nga nahigot sa isa ka pamusod sang iya patadyong. Pumaoli sia. Naabtan niya ang iya lapsag nga nagatalabiris ang mga luha sa sabak sang iya magulang nga bata, si Sali, nga nagapanuigon pa lang sing anom ka tuig.

Sang pista sang nagligad nga tuig sang magkitaay sanday Agnes kag Crisanto. Ara si Agnes sa kilid sang basketbol kort sa plasa, nagatan-aw sang ginapasundayag nga mga saot, sang mabatyagan niya ang pagsagid ni Crisanto sang iya likod. Tinangla niya, kag halos nasapding ni Agnes ang sag-ang ni Crisanto sa iya buhok.

Masadya ang palaguaon. Ginakunyag si Agnes. Matunod ang iya nga kaladlawon. Nabatyagan niya nga amat-amat nga pag-iping pa gid sang polis sa iya tubtob lubos na nga nagasagid-anay ang tiyan sang lalake ka gang iya likod. Nabatyagan niya angpanalaytay sang kaalabaab gikan sa dughan ni Crisanto, ang madalom nga pagginhawa sini sa iya buhok. Lumatay ang isa ka sahi sang kainit sa kaugatan niya sa iya dughan, kag samtang wala naman nagahalin ang iya panulok sa palaguaon, kag wala mag-untat ang iya nga kaladlawon, amat-amat nga nagdalom ang tagsa niya ka pagginhawa, tubtob sang ulihi daw sa ginasagnoy na sia sang isa ka sahi sang alimpulos.

Nagapot ang lalake sa matimbang niya nga abaga. Wala na sila sa basketbol kort kundi sa kilid na sang eskuelahan nga elementarya. Masanag ang kalangitan, may bituon. Mabugnaw ang paghuyop sang hangin apang wala sapayan sini, kainit ang iya nabatyagan. Mainit ang mga palad ni Crisanto sa iya abaga. Dinuon sang lalake ang iya sini ng bibig sa iya liog, lumatay ang mga tudlu sini sa iya likod. Sa pamuno mahinay, apang sang ulihi nagsaku, nagapamuklas.

" Agnes ," sang nasabat niya sang ulihi sang pamangkoton sia ni Crisanto sang iya ngalan.

" Agnes ." Sulit ni Crisanto. May kadalom ang tingog sang lalake. Kinuha sini ang isa ka kamot gikan sa iya liog. Tumindog. Sa tunga sang alumiraw nga kasanag, namasnahan lang niya ang daku kag mabukod nga lawas ni Crisanto, nagabarakang sa iya atubangan, nagatamod sa iya kahimtangan. " Magtindog ka na ."

Tumindog sia. Gintapihan ang palda sang nagpilit nga mga dahon-dahon sang sagbot. Nagatikang na si Crisanto palayo. Sumonod sia.

" Sa diin ang inyo ?" Pamangkot ni Crisanto.

" Sa Sta. Magdalena ."

" Sa krosing ?"

" Huo ."

" Gusto mo kadtoan ko ikaw didto pirme-pirme ?"

Bumoyot sia sa kamot ni Crisanto. Umapiip. Nagahinampot na sila sa kasanag gikan sa isa ka poste sang suga sa atubangan sang eskuelahan. Pumondo si Crisanto. " Mag-una ka na lang ." Nagpang-alang-alang sia. Mahinay nga tiniklod sia sang polis. " Siling ko mag-una ka na lang. May himuon pa ako diri ."

Sumonod sia. May isa ka sahi sang kusog ang tingog ni Crisanto bisan matuod nga indi matigdas ini, ukon ang kusog daw naghalin gikan sa bug-os niya nga pagkatao. Sang nagahinampot na sia sa sanag, binalikid niya si Crisanto. Wala na ini.

Matuod sa iya ginhambal, gintultol ni Crisanto ang ginapuy-an niya. Nagaisahanon sia luas kay Sali nga wala pa sing buot. Mangingisda ang amay ni Sali. Umopod sa isa ka basing nga nagpa-Palawan. Wala na makabalik ni makasulat sa sulod sang tatlo na ka tuig.

Nalipdan sang isa ka madabong nga puongpuong sang kasagingan ang payagpayag niya. Sa likod sang iya payagpayag, isa ka latagon. Madabong ng latagon. Makatlo ukon makap-at nga nagbisita si Crisanto sa iya. Kon kaisa, hapon nagaabot kag gab-i na nagapauli. Kon kaisa, sa tunga-tunga sang aga kag udto na nagapauli. Sa tagsubong nga kahigayonan, ginasugo niya si Sali nga magkadto sa lola sini sa tabok sang suba agod maghampang sa mga pakaisahan. Gani may kahigayonan sila sang polis nga magkaugalingon.

Isa ka masupog nga kahagugma si Crisanto. Huo, gugma ang pagpati niya sa ila kaangtanan. Ang tanan nga kainit, paghigugma. Tubtob nga nagdala sia. Magaapat na ka bulan ang iya pagdala sang mabalitaan niya nga nagpa-siyudad si Crisanto. Kon ano ang ginbuhat didto, wala sia makahibalo.

Kag liwat sila nga nagkitaay matapos ang malawig nga panahon, kahapon sing hapon sa merkado. Apang daku ang ginbalhin ni Crisanto. Kinuom niya ang aligutgot sa kaugalingon.

Karon, nagatipon na ang kadulom. Paagi sa isa ka tukod-tukod nga bintana, nakit-an ni Agnes ang garhom sang mga butang sa iya palibot: garhom sang mga dahon sang saging, mga puno, kag wala niya malikawi ang pagpasiplat sa isa ka tuman-kalinghod nga bulig sang saging. Tinawag ni Agnes ang bata, si Sali, agod nga magtig-ang. Makaduha. Makatlo. Wala sing may nagsabat.

Akig nga tumindog si Agnes. Pabuklas nga kinuha ang tukod nga bentana. Lumagapak gid ang bentana sa dingding sang payagpayag. Nakabugtaw ang ginahilanat nga lapsag. Humibi. Kumawas gikan sa mga bibig ni Agnes ang nagaasod-asod nga buyayaw.

Lumigid sia sa kilid sang lapsag kag sinungsong liwat ang wala mataboni nga dughan niya sa ba-ba sini. Ahat nga naghipos ang bata. Nagtil-oktil-ok, apang wala sapayan sini, sige man gihapon ang pagsungsong ni Agnes sang iya dughan sa ba-ba sini.

Nabatyagan ni Agnes sa iya braso nga nagsag-id sa nawong sang lapsag, ang mataas nga init sang lawas sini. Hinali nga sumongaw liwat ang aligutgot kag paghinakit sa dughan ni Agnes. Liwat niya nga nadumdoman si Crisanto. Si Brando nga iya bana. Diin na si Brando? Sa Palawan pa ayhan? May asawa na bala ato? Lilintian nga Brando! Lilintian nga Crisanto! Lilintian nga pangabuhi!!

"Sali!! Sali!! Liwat nga gumoob ang tingog ni Agnes. "Sali!! Diin ka na nga maldita ka! Madakpan ta gani karon. may imo ka gid. Panitan ko gid inang guya mo. Sali!"

Tinak-an sa pagtawag si Agnes. Bumolos ang kalinong. Kulas-kulas sang mga dahon sang saging sa gwa ang mabatian samtang ginaagyan sang dupoydupoy. Kulas-kulas sang gabok nga mga nahot sang atop nga kogon. Nataktak ang isa ka nahot sang atop nga kogon sa nawong ni Agnes. Napiyong niya ang mga mata sang hinali tumibsok ang hilamon sa puno sang iya ilong.

Hangin, kulas-kulas sang mga dahon, hangin sa kahaponanon. Binuslan sang kapung-aw ang nagasugong nga balatyagon ni Agnes. Namati sia sa mga malum-ok nga tingog sang kahaponanon. Piniyong niya ang iya mga mata. Nabatyagan niya ang paghapdi sini.

Ayhan natulog-piyongan si Agnes, apang nakamaradmad sia sa isa ka tingog. Tingog sang lalake nga nagapanawag gikan sa idalom. Makadali anay nga namatyag si Agnes. Bag-ohanon sa iya palamatin-an ang tingog. Wala pa gid niya mabatii ini halin sang una. Madalom ang tingog, may kahagnop. May kapinasahi nga tingog sa iya palamatin-an. Bumangon si Agnes gikan sa paghigda sa mabugnaw nga salog. Nadeparahan niya nga madulom na gali ang sulod sang iya payagpayag. Wala sing suga. Kinarapkap anay niya ang kingke sa isa ka pamusod. Ang posporo sa balayan. Apang mamag-an ang posporo. Wala sing unod. Binuksan na lamang niya ang gubaon nga puertahan.

"Maayong gab-i, 'Day," siling sang tingog gikan sa idalom. Gikan sa kamot sang lalake nakita ni Agnes ang nagaigpat nga baga sa punta sang sigarilyo. Ginsiplat niya ang lalake. Apang wala sia sing may namurotan luas sa maarumiraw nga garhom sini. Kasarangan ang kadakuon sang lalake.

Wala magsabat si Agnes. Nagyuhom sia apang isa ka yuhom nga wala sing kapuslanan sa tunga sang subong sadto nga kadulom. Nakita niya nga ang lalake umabanse sa kunsaran sang diutay nga hagdanan. Tinungtong ang isa ka tiil sa panguna nga halintang. Nagsulosid-ing sa sulod sang payag-payag.

Karon ang isa ka kamot ni Agnes nagahamboy na sa kilid sang puertahan samtang ang isa naman ara nayon sa iya tiyan, hagyon nga magabatak kag nagakumos sang mga piniluan sang palda ayon sa iya hawak.

"Mamangkot ako kuntani, 'Day, kon nakilala mo diri si Tyo Anchong. Anchong Lipis," hambal sang lalake.

"A, siguro si Tyo Anchong ni Mayang."

"Huo."

"A, ti ang ila daw didto bala nayon sa ilaya."

"Mga pila ang kalayuon?"

"Singko kilometros."

"Indi na mag-agi sa kalsada?" Kag hinaboy sang tao ang sigarilyo.

"Panglaktod ka na lang sa suba dira nayon sa unhan, dason sa bukid kag kapatagan. Pulopamangkot ka lang, e. Maayo kuntani kon may nagadul-ong sa imo. Isahanon ka lang?"

"Halin pa ako sa siyudad. May alareglohon kuntani kami ni Anchong. Natungod sa duta niya. Salamat gid, 'Day, ari na ako." Humana nga matalikod ang lalake kag sang makit-an ini ni Agnes daw subong sang tinuhil sang dagom ang iya kasingkasing.

"Indi ka lang anay maghapit, sir?"

Dumolog ang lalake. "Maderetso na lang ako. Ay, puede ba, 'Day, makapangayo anay sang tubi? Basi bala karon kon maalang-alangan ako sa dalan."

Hagyon nga umisol si Agnes. "Saka diri anay, sir."

Madulom na ang sulod sang payagpayag. Sumiding ang lalake sa ganhaan. Hinamboy sini ang duha ka butkon sa kataposan nga halintang sang hagdanan.

"Pasensya ka na lang, sir. Dali lang anay kay sindihan ko pa ang kingke," ang binutig ni Agnes.

Kumoha ang lalake sang iya posporo sa bulsa sang iya kamisadentro. Kumodlit sang isa ka palito. Makadali nga sumanag bisan nga arumiraw ang sa sulod nayon sang payagpayag. Pinalong sang nagdapya nga hangin ang mahina na nga kalayo sang palito.

"Ari, 'Day, ang posporo ho. Daw sa mabudlay dira sa imo. Dal-a diri abi ang kingke mo."

"Indi gid man."

Sumaka na ang lalake sa hagdanan. Pumongko sa nauna nga halintang. Tinanghol sa iya ni Agnes ang kingke. Sinindihan niya ini.

"Wala na gali unod ang kaha sang posporo ko," siling ni Agnes.

Liwat nga humoyop ang hangin kag napatay ang siga sang suga. Sa sini nga tion, nagapadulong na si Agnes sa pamusod ang payagpayag diin nahamtang ang dapog kag sa tupad sini ang tadyaw. Binuksan niya ang dapog kag sa tupad sini ang tadyaw. Binuksan niya ang ba-ba sang tadyaw. Sumandok. Sang magbalik na sia, bikwalon nga nagalumpagi ang lalake sa salog. Ginsirahan sini ang peurtahan agod indi makasulod ang hangin. Nagasandig ang lalake sa dingding.

"Kamohanon lang gali diri sang bata mo?"

Karon, sa kasarangan nga sanag sang kingke, nakit-an na ni Agnes sing maayo ang dagway sang lalake. Nakakamisadentro sang puti, nakasapatos, crew cut ang gunting sang buhok, gulang-gulang naman - mga kapatan siguro - apang bisan sa amo nga kagulangon indi mahimutig nga ambongan. Mabakod kag malapad ang mga abaga, mataas ang ilong, ka gang mga mata gilayon nga natandog si Agnes sang panulok sang lalake samtang ginatunghol niya ang tason sang tubi. Isa ka madalom kag nagapalanglusot nga panulok.

Lumag-ok sing madamu ang lalake. Binantayan ni Agnes sing may kaham-ot ang paghulag-hulag sang tutonlan sang lalake. Sa iya hunahuna, may sarang ang lalake. Maayo ang pamistehon, ang panghulag-hulag; natungod kuno sa duta ni Tyo Anchong ang iya ginkari.

Tinunghol sang lalake ang wala na sing unod nga tason kay Agnes. "Salamat gid, Day. Katam-is gali sang tubi ninyo diri."

Yumohom si Agnes. "Ti, ang bana mo, 'Day, diin?"

"Siguro didto naman sa tubaan sa bangga," himutig niya.

Mahinay nga kumadlaw ang lalake. Lumotaw ang magamay nga mga yupok sa iya pisngi. "Amo gid ina basta sa uma." Lumompagi si Agnes sa tupad sang lapsag. Tinungtong niya ang tason sa iya tiilan. "Nagakatulog na gali inang badigard mo," hambal sang lalake.

"Ginahilanat abi."

"Siguro nagapatubo sang ngipon."

"Siguro." Tinungtong ni Agnes ang iya palad sa agtang sang lapsag.

"May pila na ina ka bulan?"

"Nagasulod na sa anom."

Kalinong ang nagpatunga. Isa ka bikwalon nga kalinong. Napamatyagan ni Agnes nga ginapamatyagan sia sang lalake. Hinay niya nga pinukwat ang iya sagang. Tinulok ang kaatubang - isa ka may kahulogan nga panulok. Nagadasig ang kubakoba sang dughan ni Agnes. Nabatyagan niya ang pagpalanginit sang iya kaundan.

Humolag ang lalake. Tumindog. Hinamboy ang isa ka kamot sa ganhaan agod buksan ini. Daw sa kinumos ang kasingkasing ni Agnes.

"Ti, indi na ako magpadugay, 'Day," hambal sang lalake. "Salamat gid liwat."

"Huo," sabat ni Agnes. Ulihi na lang ang iya paghinulsol kon ngaa nahambal pa niya ini. Ginabuksan na sang lalake ang ganhaan. Nagapamati si Agnes sa inanay nga pagraginit sini. Pagkanugon kag kapaslawan ang iya nabatyagan. Tumikang na ang lalake sa nahauna ng halintang sang hagdanan. Nangindulaan ang nawong sini sa dulom sa gwa, subong man ang katunga sang iya lawas. Subong sang nadunlan si Agnes sang imitlang niya ang tinaga. Diutay apang hilmonon ang pagkurog sang iya tingog: "Sir."

Bumalikid ang lalake sing hinali. Nagalumpagi pa gihapon si Agnes. Ginatulok ang sabak, samtang ang duha niya ka kamot nagahulag, inanay nga nagahukas sang panapton sa pagbulad sang kaugalingon sa atubangan sang estranghero. Tumampad ang iya dughan kag katunga sang iya lawas.

Tinulok ni Agnes ang lalake. Liwat nga tinawag. Nagatamod kay Agnes ang lalake apang wala nagahulag. Nakakuriit ang mga bibig ni Agnes. "Magpalapit ka sa akon. Ano ka, indi makaintiyende? Halos." Daw nagamando ang tingog ni Agnes.

Pumalapit gid man ang lalake kay Agnes. Tinungtong ang duha ka kamot sa magtimbang nga abaga sang babae. Apang wala sing kainit ang mga palad sang lalake. Linikop sang iya mga butkon ang liog sini. Nagahangos sia. Nagsaku ang kubakoba sang iya dughan. Daw ginasagnoy sia sang alimpulos. Apang sa pihak sini tanan, nagpabilin katulad sang isa ka mabakod kag mabugnaw nga pader ang lalake.

Sang ulihi, inanay nga hinukas sang lalake ang mga butkon ni Agnes sa iya liog. Pinalayo ang babae sa iya, inanay. "ang lapsag mo," patalupangod sang lalake sa manubu nga tingog. Ginkrosemano ni Agnes sang iya mga butkon agod matabonan ang hublas nga lawas. Karon nagabatyag na sia sing kahuya. "Ang lapsag mo," sulit sang lalake.

Kaluoy, kaluoy ang nabatyagan sang tao sa babae nga ini. Kaluoy sa iya kalapsion kag kaniwangon, mga inagihan sang isa ka wala sing tupong ayhan nga dalimuos sa kabuhi. Tumindog ang lalake kag tinultol ang madulom nga dalanon sa kagab-ihon.

Read the Filipino translation by the author

back to writing from the regions | fiction | home