fiction

Ihalas
ni Telesforo Sungkit, Jr.

Nakurat ang katugnaw sa kabuntagon sa sunud-sunod nga paghot og mga iro. Walay hunong ang ilang pagpaghot samtang nagagukod sa baboy-ihalas nga paspas kaayo sa pagkalagiw. Maabtik ang matag lihok sa baboy-ihalas bisan taliwala sa baga nga kasagbutan. Hanas na kaayo sa ginukdanay sa taliwala sa lasang.

Apan walay hunong sa paggukod ang mga iro. Ang mga iro nga hanas na usab sa maong lasang. Samtang padayong nagagukod ang mga iro, padayon usab ang pagsunod sa kubalong mga tiil sa tawong may pusil. Tungod sa kabaga sa kubal sa iyang mga lapalapa, wala na niya batia ang mahait nga mga tunok sa iyang ginatumban. Kanunay lamang siyang nagmatngon kun asa padulong ang pagpaghot aron nga iya kining masundan. Matag karon ug unya iyang ginabanabana kun hain padulong ang mga tunob sa baboy.

Nahitabo kini sa mabugnaw nga kabuntagon taliwala sa kalasangan. Naga-asoaso ang matag paghot ug pagsimhot sa mga iro timailhan sa katugnaw. Ang matag ginhawa’g paghangos sa baboy-ihalas naga-asoaso usab. Kita kaayo sa taliwala sa gabunon nga katun-og ang matag buga sa hangin gikan sa baba sa tawong may pusil. Sa tumoy gani sa bungtod sa Kitanglad, diin nahiluna ang maong lasang, ang mga yamog migahi man sa katugnaw.

Hilabihan ang kaabtik sa baboy-ihalas. Paspas kaayo ang iyang pagdalagan. Paspas ug maabtik sa pagpangitag malusutan ug mataguan. Hanas na kaayo sa mga ingon niini nga panghitabo. Kini dili man ikatingala tungod kay kini nga baboy-ihalas dinhi na man midako sa maong lasang. Dinhi na mihunit ang iyang panit. Dinhi na migahi ang iyang mga bukog. Dinhi na mitubo ang iyang mahait nga mga bangkil. Ang mga bangkil nga kanunayng ginabaid sa pagpanit sa mahunit nga punuan sa mga kahoy.

Mikalagiw ang baboy-ihalas. Misuot gayud siya sa taliwala sa lasang aron dili maabsan sa nagagukod niyang kamatayon. Dili tungod kay siya nahadlok sa mga iro nga nagagukod. Kun buot hunahunaon, walay ikasarang ang maong mga iro sa iyang kaisog. Wala silay ikasarang sa iyang kabaskog nga daw walay pagkunhod. Apan nahibalo siya nga adunay tawong kauban sa mga iro. Ang tawong may dalang pusil. Ug nasayud siya nga walay iyang ikabatok sa maong pusil. Busa siya mipadayon sa pagkalagiw.

Apan bisan unsa pang pagdalagan ang buhaton sa baboy, bisan asa pa siya paingon, kanunay siyang masundan sa hanas nga panimhot sa mga iro. Gawas pa niini, kanunayng masundan ang iyang mga tunob sa tawong may pusil. Oo, ang maong tawo, ang maong mangangaso, sa lasang usab midako. Apan walay kukaluya ang baboy-ihalas sa pagdalagan. Mao na kini ang iyang gidak-an. Ang pagdalagan kun adunay nagagukod. Ang paspas nga pagdalagan aron dili madakpan. Aron malikayan ang kadaut – ang kamatayong nagagukod.

Tugnaw kaayo ang kabuntagon apan gipaningot na kaayo ang tawong may pusil. Apan daw wala siyay kakapoy tungod kay padayon pa gihapon siya sa paggukod. Kaganina ang mga paghot nga iyang ginasundan mitungas sa baga nga kakahuyan. Apan karon, namatikdan niya nga nagabahada na ang mga akwag ug paghot. Paingon kini sa dyutayng lim-aw sa usa ka sapa. Sa iyang hunahuna, maayo hinoon aron nga siya usab makainom og dyutay tungod kay giuhaw na siya. Tungod siguro sa daghang singot nga miawas sa iyang lawas.

Mibahada gyud tinuod ang baboy-ihalas. Apan dili tungod kay kini giuhaw. Apan tungod kay pinaagi niini, iyang malingla ang mga iro. Aron nga sa iyang pagsubay ug pagkawas sa sapa, dili gyud dayon masundan ang iyang mga tunob. Busa paspas siyang midalagan ug misubay sa sapa. Ug sa kalit siya milukso. Halayo ang iyang paglukso. Giusab pa niya kini. Iya kining gibuhat aron nga malisdan sa pagsunod ang mga iro ug ang tawong may pusil.

Matuod nga makinaadmanon ang maong baboy-ihalas. Sukad pa kaniadtong batabata pa siya, nalisdan na ang mga mangangaso sa pagdakop kaniya. Kini tungod sa iyang kahanas sa pamaagi sa mga tawo. Morag tawo usab kining babuya tungod kay hibaw-an niya kun asa nakabutang ang mga lit-ag. Dali ra kaayo niyang mahibaw-an kun unsaon sa pagkaon ang mga paon aron dili siya malit-agan. Siya usab nahanas na sa pagpakig-away sa mga iro nga kanunayng kauban sa mga mangangaso.

Apan hanas na usab kaayo ang mga iro nga nagagukod karon kaniya. Nahanas na usab ang mangangaso nga pila ka higayon na nga migukod kaniya. Nakadagan tuod siya pahilayo apan wala madugay nasundan ra gihapon sa mga iro ang iyang mga tunob. Ug ang mangangaso kanunay gyud nga makasunod sa iyang mga iro tungod sa ilang walay hunong nga pagpaghot.

Wala man unta silay panagbingkil. Apan wala matingala ang baboy-ihalas nganong siya gigukod. Pila ka higayon na nga iyang nakita nganong sila ginagukod sa mga tawo. Usa ka higayon niana iyang nakita ang iyang inahan nga nakigbugno og lima ka iro. Misukol kini ug halos tanan nga iro nasamaran. Ang duha gani niini namatay man paglabay sa usa ka adlaw tungod sa grabeng samad. Apan naabtan kini sa mangangaso nga may dalang pusil. Usa lamang ka boto ug nakita niya nga naligid ang iyang inahan. Paglabay sa pipila ka gutlo, nanimaho na sa hangin ang sinugbang unod sa iyang inahan. Kini nahimong pagtulun-an sa iyang pagkabata. Kinahanglan nga dili siya maabsan sa tawong may pusil. Gidawat na niya nga kini mao ang balaod sa kinaiyahan bisan pa siya wala may salabutan nga sama sa tawo.

Apan ang kahanas niining mao nga baboy-ihalas mihatag kaniya og kadungganan nga wala niya hibaw-i. Siya nabantog sa mga mangangaso tungod kay pila ka higayon na siyang nakapatay og iro sa iyang pakigbugno. Daghang iro na ang miuling samaran sa mahait niyang mga bangkil nga karon hanas na sa pakigharong. Oo, hanas na siya sa pakigharong sa mga iro. Ang iyang pagdalagan karon usa lamang ka lingla aron mosunod kaniya ang mga iro. Aron nga mabiyaan ang tawong may pusil. Aron nga sa iyang pakigbugno wala siyay kahadlok nga mapusil. Tinuod gayud nga malantip ang salabutan sa maong baboy-ihalas.

Pag-abot sa usa ka baga nga kasagbutan, mihunong sa pagdalagan ang baboy ug siya misimhot sa hangin. Iyang ginabanabana ang pag-abot sa mga iro. Nahibalo siya nga halayo pa ang tawong may pusil. Pila ka higayon na niya nga gihimo kining pamaagiha aron malikayan ang kadaut. Mitago siya sa baga nga kasagbutan ug mihunong sa paglihok. Iyang gihulat ang pag-abot sa upat ka iro. Nag-andam siya sa malinglahong pagbanhig.

Unang miabot ang dakong iro nga mambubuno. Nagsimhot-simhot kini samtang nagangulob. Nahibalo kini nga anaa lamang sa duol ang baboy-ihalas. Apan sa iyang pagduol sa baga nga kasagbutan nagduhaduha siya sa pagpadayon. Mipaghot siya samtang nagalihok-lihok ang iyang ikog. Sa pagkadungog niya nga duol na ang iyang mga kauban, mipahiduol na siya sa baga nga kasagbutan. Ang baboy-ihalas mipabilin lamang sa pagbarog samtang nagamatngon sa mga kasikas sa palibot. Andam na kining makigharong. Andam na kini sa pagbanhig!

Mipadayon sa pagduol ang dakong irong mambubuno. Sa iyang pagsimhot nahibaw-an niyang duol na kaayo ang baboy busa mikusog ang iyang pagngulob ug pagpaghot. Apan sa kalit lamang mihasmag ang baboy ihalas. Daw sama sa kabaw nga iyang gisungag sa iyang mahait nga mga bangkil ang dakong iro. Sa kaabtik sa iyang paghasmag, nasamdan dayon ang iro. Nayasyas ang abaga niini ug misiyagit kini sa kasakit. Siyagit ug akwag samtang sunud-sunod nga miabot ang tulo ka iro nga iyang kauban. Apan miusab sa paghasmag ang baboy-ihalas. Miandam sa pagpaak ang iro apan abtik kaayo ang baboy. Giutrohan sa baboy ang samaran nga abaga sa iro. Milukapa ang iro ug misiyagit pag-usab. Siyagit sa tumang kasakit. Apan kutob na lamang sa pagsiyagit ang iro kay siya wala na may ikasukol sa mapintas uyamut nga baboy-ihalas.

Nagpulipuli sa paghasmag ang tulo ka iro nga miabot. Apan walay ni usa kanila nga nakahimo sa pagbuntog sa makalilisang nga baboy-ihalas. Sa paghasmag sa usa, nasalagpit kini ug naligid. Ug unya, ulahi na kaayo ang tanan aron sa paglikay. Sa pag-asdang sa baboy-ihalas sa iyang nahimutangan, wala na siyay nahimo. Daw tubig sa gripo nga miagas ang dugo sa iyang kiliran. Nabutwa ang iyang tinae ug pipila lamang ka gutlo, mikirig na kini ug nakabsan sa gininhawa.

Sa pagkakita niini sa duha ka iro nga nahibilin, mibati sila og pagduhaduha sa pagpadayon sa pakigbugno sa makalilisang nga baboy-ihalas. Apan siguro, dala sa ilang paglaum nga moabot ang ilang agalon, mipadayon sila sa paglibot-libot sa baboy ihalas. Pero nahibalo ang baboy ihalas sa maong pamaagi. Busa nga iya gayud dayong gisiguro sa paghagit ang duha ka iro. Ug unya, misangpot sa panumduman sa mga iro nga dili maayo nga sila moatras sa pagpakigbugno sa baboy-ihalas. Tungod kay ang pagbuhat niini, usa gayud ka makauulaw nga binuhatan sa kaliwatan sa mga irong mangangaso.

Apan sa mga ingon niining matang sa pagpakigbugno, ang kusgan, makinaadmanon ug malimbungon ang kanunayng modaug. Ug kining tanan nga kinaiya anaa sa baboy-ihalas. Sa dili maihap nga higayon, nakigbugno na siya sa mga bantugang irong mangangaso. Busa nasayran na niya kun unsa-unsaon sa pagpakibugno sa halos tanang matang sa irong mangangaso. Usa lamang ang iyang ginatahod, ang pusil sa tawo. Ang tawong may pusil nga hanas sa paggamit niini.

Daw walay kukaluya ang baboy-ihalas sa pagpakigbugno. Ang duha ka iro nagwalwal na ang dila sa kakapoy. Halos dili na gani makaakwag og tarong. Hangtud nga tagsa-tagsa sila nga milukapa sa matag asdang sa baboy-ihalas. Ug nausab sa pagkahitabo ang talagsaong panghitabo sa sugilanon sa pangaso. Nagmadaugon ang baboy-ihalas batok sa upat ka irong bantugan.

Apan sa kalingaw sa baboy-ihalas sa iyang pakigbugno, nalimot siya nga adunay tawong may pusil. Ug wala niya dayon hikit-i ang tawong nagpunting na sa iyang pusil ug andam na gyud sa pagkablit. Ulahi na nga iyang nakita ang tawo tungod kay milagitik naman ang kablitanan. Sa iyang kakurat dyutay lamang ang iyang nahimong paglikay. Ug unya, nabatian niya nga daw gihampak ang iyang abaga.

Nasamdan ang likod sa baboy-ihalas. Daw gitigbas ang likod niini. Naghunahuna ang baboy-ihalas nga mao na gyud kini ang iyang kamatayon. Apan mabaw ra ang samad sa iyang likod. Nabatian niya ang paghapdos sa iyang samad apan wala siya matumba. Mosugod na unta siya sa pagdalagan pero may butang nga misangpot sa iyang hunahuna. Wala nay boto nga misunod. Ug nakita niya ang tawo nga nagakurog sa pagkuti-kuti sa iyang pusil.

Tinuod nga mahait gayud ang salabutan sa maong baboy-ihalas. Hinayhinay kining mipahiduol sa tawong may pusil. Ug unya nakita niya sa tawong may pusil ang nawong sa kalisang. Wala gyud siya masayop tungod kay nanlimbawot man ang balhibo sa tangkugo sa tawo. Sa iyang kalisang wala na niya mahunahuna kun unsa ang hinungdan nganong wala moboto pag-usab ang iyang pusil. Misamot pa ang iyang kalisang pagkakita sa mga iro nga nangalup-og ug wala na managlihok. Mikurog ang iyang tuhod. Gipaningot siya og bugnaw. Tungod kay karon lang gyud niya nakita ang tibuok nga panagway sa baboy-ihalas nga iyang gigukod. Karon lang niya nakita ang hait kaayo nga mga bangkil. Makalilisang gayud uyamot ang panagway niini. Pula kaayo ang mga mata nga daw kalayong nagadilaab sa kangitngit. Mga mata nga puno sa kasuko ug kaligutgut. Daghan na kaayong butang ang misangpot sa hunahuna sa tawo. Tinuod kaha nga usa ka mangtas ang maong baboy-ihalas? Nga kini dili gayud tinuod nga baboy-ihalas?

Talagsaon gayud ang salabutan sa maong baboy ihalas. Daw nahibalo siya nga patas na sila karon. Wala na siyay kahadlukan tungod kay dili na mosaler ang pusil sa tawo. Wala na kini moboto. Ug nasayod siya nga kun siya mohasmag, dili na mahimo pang ayuhon sa tawo ang iyang pusil. Nahibalo usab ang tawo niining maong kamatuoran. Daghan na kaayong istorya mahitungod sa mga mangangasong nahutdan sa bala nga gigukod niining maong babuya. Kini mitanom ug kahadlok sa kasingkasing sa tawong may pusil.

Daw nagngisi ang baboy-ihalas samtang hinayhinay nga mipaduol aron manukad sa paghasmag. Gibuhian na sa tawo ang iyang pusil ug gihublot ang iyang sundang. Bugnaw pa kaayo ang mahait niini nga sulab sa sayong kabuntagon. Ug siya milihok usab aron manukad ug moandam sa paghasmag sa baboy-ihalas. Nasayod usab ang baboy niini. Ikatulong higayon na kini nga siya makigharong sa tawong may sundang. Sa duha ka higayon usab siya nasamdan. Apan karon, nasayod na siya unsaon sa paglikay. Busa nagmatngon gayud siya sa matag lihok sa tawo samtang nagapangitag bahin nga iyang dasmagan. Hilom kaayo ang kabuntagon. Mabugnaw ang huros sa hangin. Sa tumang kahilom halos madungog nila ang matag lihok nga ilang ginahimo.

Sa tumang kahadlok sa tawo, miguwa sa iyang kasingkasing ang talagsaong kaisog. Ang kaisog nga mabatian lamang tungod sa tumang kahadlok. Tungod kay mao gayud kini ang natural nga modasig sa tawo sa panahon nga anaa sa tumang kakulba ug kakuyaw. Ang kaisog nga dili niya kabubut-on. Ang kaisog nga moguwa sa kasingkasing tungod sa tumang kahadlok. Ang kahadlok nga makabsan sa kinabuhi.

Giwarawara sa tawo ang iyang mahait nga sundang. Apan kini ginamatngonan lamang sa baboy-ihalas. Sa pipila ka gutlo, nahunahuna sa tawo nga walay pulos ang iyang pagwarawara. Kinahanglan iyang mapabilin ang iyang kusog aron kun mosugod na ang ginukdanay dili siya maabsan.

Apan wala gyud siya hatagi sa baboy-ihalas og gamayng luna aron makakalagiw. Hinayhinay nga mipaduol pag-usab ang baboy-ihalas aron ang tawo mapiut sa suok nga bahin ug malisdan kini sa paglihok. Nakita sa tawo kun unsa ang buot mahitabo sa baboy-ihalas busa siya usab mihinayhinay sa pag-abante aron sa pagtagbo niini samtang hugot nga gikuptan ang iyang sundang. Nabatian niya ang mabugnawng huros sa kabuntagon. Nabatian niya nga mikusog ang pitik sa iyang kasingkasing. Samtang ang baboy-ihalas nga daw nagangulob, mipadayon sa pagpakita sa iyang kaisog.

Apan dili buot ang tawo nga maulaw sa iyang kaugalingon. Nganong mahadlok man siya sa baboy-ihalas nga unta siya may kahibalo man kaysa baboy? Apan sa matag lihok sa baboy, daw mas mahait pa ang salabutan niini. Samtang ang tawo gikulbaan, walay kahadlok sa dughan ang baboy-ihalas. Ug sa kalit lang, mihasmag ang baboy-ihalas. Nakita sa tawo ang mahait nga bangkil nga padulong sa iyang dughan. Abtik kaayo ang paglihok sa baboy-ihalas. Apan niining maong higayona, nawala na ang kakulba sa tawo. Tungod kay nasayod siya nga ang iyang kahadlok mao man ang iyang kapildihan. Milikay ang tawo ug iyang gitigbas ang baboy-ihalas. Halos gihurot na niya ang iyang kusog sa pagtigbas. Apan abtik gyud ang baboy-ihalas. Milihay og dyutay ang baboy-ihalas ug unya gisagang niya sa iyang gahi kaayo nga aping ang kamot nga mitigbas. Ug dihadiha, milagpot ang sundang sa kamot sa tawo.

Niadtong mga taknaa, misangpot sa hunahuna sa tawo nga wala nay laing paagi gawas sa pakigbugno sa baboy-ihalas. Mihunong sa paghasmag ang baboy ug kini mitutok kaniya. Wala na mobati og kakulba ang tawo. Nabatian niya ang pagkuyanap sa dugo sa tibuok niyang lawas. Daw nagabukal kini sa kainit! Susama sa usa ka mananap, mikagot ang iyang mga ngipon! Ug unya miasdang sa pagkalit ang baboy ihalas. Apan ang tawo andam na niini. Kusog sa kusog! Ngipon sa ngipon! Iyang gitagbo ang baboy ihalas. Milikay siya panunot sa yuta ug unya gigakus ang baboy-ihalas. Nagbugno sila nga sama sa mapintas nga mga mananap. Ang tawo nagangulob na usab timailhan nga napukaw ang iyang kabangis. Bugno. Layog. Ug sila nagligid-ligid sa bakilid.

Nasamad ang aping sa tawo nga naigo sa bangkil. Apan gikan na sa pakigbugno sa upat ka iro ang baboy-ihalas. Inanay na nga mikunhod ang iyang kusog. Misiyagit ang baboy-ihalas sa paglubong sa mga tudlo sa tawo sa iyang samarang likod. Ug unya, sama sa mabangis nga mananap, gipaak sa tawo ang liog sa baboy. Gahi kaayo ang panit apan wala molunga ang tawo. Inanay nga nasamad ang liog sa baboy. Niadtong higayona, luya na ang baboy. Luya na usab ang tawo. Apan wala gyud molunga ang tawo sa pagpaak sa liog sa baboy. Gisuyop niya ang mainit nga dugo samtang ang baboy-ihalas mipauraray na lamang tungod sa kakapoy. Niadtong mga gutloa, nakita sa tawo nga siya nagmadaugon! Mihunong siya sa pagpaak ug unya miginhawa. Halawom nga pagginhawa. Karon lang niya natiliwan ang katam-is sa matag gininhiwa! Hinayhinay siya nga mihayang sa baga nga banig sa mga dahon nga laya. Mipahiyom siya samtang ginamatngonan ang pagsidlak sa adlaw.

back to writings from the region | fiction | home