fiction

Introduksyon sa Maikling Kuwentong Kapampangan at Pangasinan
ni Ma. Crisanta S. Nelmida

Maikling Kuwentong Pangasinan

Ang sampung maikling kuwentong kasama sa kalipunang ito ay kinuha sa tanging publikasyon sa lalawigan ng Pangasinan na naglathala ng mga akdang bernakular. Sa pamamagitan ng magasing Silew (Ilaw), at sa kahalili nitong Sandi’y Silew (kapalit ng Silew) ng Pangasinan Review Press, Inc., ang maikling kuwento ay nabuhay mula 1937 hanggang 1965.

Pinakamaraming kuwento ang naisulat sa dekada 30. Apat sa kalipunan ay galing sa dekadang iyon. Isa lamang ang lumabas noong dekada 40 at isinama rin dito, samantalang walang nakalap na kuwentong nalathala sa sumunod na dekada 50. Lima sa sampung kuwento sa kalipunan ay nasulat noong dekada 60, bagama’t hindi nangangahulugang superior ang mga akda sa panahong iyon. Marami sa mga kuwentong dekada 30 ay malapit nang mabura sa pahina ng kasaysayang pampanitikan ng Pangasinan dala ng mga di maiiwasang dahilan, tulad ng kalumaan at kakulangan ng kagamitang maaaring makapagmantini ng naninilaw at mistulang naaabo nang mga dahon.

Sinadya ang pagpili ng mga kuwentong buhat sa iba’t ibang dekada upang mabigyan ng representasyon ang kalakhang bahagi ng manunulat sa bawat yugto, bukod sa layuning maipamalas at maipaunawa ang kaligirang sosyo-historikal ng lalawigan. Ang pamimili ng kuwento ay nagsaalang-alang din sa mga manunulat na maraming kuwentong nailathala. Hinugot ang mga piling akda sa kanilang mga naisulat. Kamakailan ay yumao na rin si Juan C. Villamil.

Bunga ng mga praktikal na kadahilanan, limitado ang haba ng kuwentong naisama sa koleksyon. Gayunpaman, hindi nakapinsala sa kabuuang halaga ng mga napili ang pag-iwas sa mahahabang kuwento.

Walang pangarap na lapatan ang mga napiling katha ng mga kontemporanyong pamantayan ng panunuri. Malay ang mananaliksik na may sariling partikularidad ang panitikang Pangasinan, na hindi maaaring itugma o ihambing man lamang sa kanluraning oryentasyon ng kasalukuyang mga akda at kritisismo. Wika nga ni Dr. B. Lumbera (1984, 113) kaugnay ng panitikang bernakular at ng pamantayan sa pagsusuri nito, “Tradition does not imply a set way of saying what one means, or a meaning that is immutable. The student must always guard against the notion that literary development will follow the same rules regardless of time or place.”

Hindi kinakailangang hanapin ang mga katangiang nakahiratian na sa pagbasa at pagsusuri ng mga akdang bernakular. Ang kahalagahan ng tradisyong katutubo ay hindi katumbas ng kahalagahan ng panitikang “pribilehiyado” sa itinatakda ng tinatawag nating “literary canon.” Sa halip, kailangang ugatin ang teksto sa kinabibilangang kapaligiran bago ito ikawing sa pangkalahatang pag-unlad ng panitikan sa bansa.

Sinikap ng nagsalin na panatilihin ang orihinal na anyo ng bawat kuwento nang hindi isinasakripisyo ang saysay at kabuluhan ng nilalaman. Naharap ang nagsalin sa sitwasyong kailangang bigyan ng linaw at kawastuan ang istrukturang gramatikal ng salaysay. Alinsunod sa kahingian ng malinaw at maayos na pagbasa ng babasa, hindi naiwasang baguhin ang konstruksyon ng mga pangungusap na kadalasa’y mahahaba at paulit-ulit. Subalit tinangka pa ring panatilihin ang orihinal na daloy ng pahayag nang maunawaan at mapahalagahan ang katangiang “orality” ng teksto, lalo na sa mga naunang kuwento. Ang mga salitang nakabaybay sa Kastila ay pinanatili rin bilang sangkap na makapaghahain ng akmang pagnamnam sa timpla ng panahong kinabilangan ng akda. Gayundin, ang ilang salita sa Pangasinan na maituturing na pandagdag sa bokabularyo ng pambansang lingua franca ay pinanatili sa ikayayaman na rin ng dinamikong wikang Filipino.

Sa tuwina’y isinaisip ang kapakanan ng mambabasa at ang kabuluhan ng mismong mga kuwento sa Pangasinan bilang gabay sa pagsasalin. Ang anumang pagkukulang o kalabisan sa pagsasalin ay inaako ng nagsalin.

Maikling Kasaysayan ng Pampanitikang Produksyon sa Pangasinan

Madalas mapagkakamalang Ilokano ang sinumang taga-Pangasinan, o kaya’y akalaing bahagi ng Ilokos ang lalawigan. Ipinagdidiinan naman ng iba na ang Pangasinan ay isang “Ilocanized province of the North.” Nakababahala ang pagbura sa identipikasyon ng mga Pangasinense, mangyari’y pangalawa ang lalawigan sa buong bansa kung populasyon ng botante tuwing halalan ang pag-uusapan. Subalit higit sa anupaman, nakababahala ang pagbura sa maipagmamalaking kasaysayan ng kultura’t panitikan ng Pangasinan.

Isa sa mga lumang palimbagan sa Pangasinan ay ang Parayno Hermanos. Ito ang palimbagang ginamit ng mga manunulat sa Iloko bilang lagusan ng kanilang mga sulatin. Sa pamamagitan ng publikasyon, nakilala at dumami ang mga lathalaing Iloko (karaniwa’y mga awit at korido) na kumumpitensya sa panitikang Pangasinan, hanggang tuluyan nang lumiit ang bilang ng mga babasahing nasa Pangasinan. (Icagasi 1982, p. 2) Mag-uugat sa pangyayaring ito ang pangamba ng mga Pangasinense na baka dumating ang araw na mailibing na lamang sa limot ang tunay na wika ng lalawigan. Naulit iyon sa kalaunan nang lumitaw at lumaganap ang babasahing Bannawag (katumbas ng Liwayway sa Iloko) sa buong bansa.

Ang Tonung (isang pahayagang itinatag noong 1925 at nagsara makalipas ang isang dekada) ang naging lagusan ng pagkabahala ng mga Pangasinense na baka mawala ang wikang Pangasinan dahil sa Iloko, Tagalog, Kastila at Ingles. Isang maikling “satire” ang lumabas dito tungkol sa posibilidad na mawala ang wikang Pangasinan. Noong 1921 lumabas na ang ganitong pagkabahala sa Lioaoa (Liwanag), isang pahayagang Katoliko, sa anyo ng isang tula ng isang gumamit ng sagisag na Efe Be Ese. (Icagasi 1982, p. 3)

Isa pang palimbagan na kilala noon ay ang Pangasinan Review Press. Ang buwanang supplement ng Pangasinan Review Press, ang Silew (Ilaw) (Hunyo 1934 hanggang sa Nobyembre 1943) ay naging lagusan ng mga manunulat sa bernakular, tulad ng sarsuwelistang Juan Santos at mga makatang Jose Mejia at Jose Zulueta. Dito rin unang matatagpuan ang mga maikling kuwento simula sa dekada 30. Unang nalathala ang “Tia ya Agwari Asabin Iyanak” (Tita na Muntik nang Hindi Maipanganak) noong Marso 1937, kuwento tungkol sa isyu ng aborsyon, na sinulat ng isang hindi nagpakilalang kuwentista. Kasabay nito ang isang sanaysay, “Kimkimey ya Nipaakar ed Campaña Sufragio Femenino” (Mga Gawain Para sa Pagkampanya ng Karapatan ng Babaeng Bumoto) ni Ma. Magsano, ang presidente ng Women Suffragists Movement ng lalawigan at editor ng Silew sa loob ng walong taon. Ang isyu ng kababaihan ay aalingawngaw sa Silew sa mga tula, kuwento, sanaysay, nobela, pati sa mga bugtong at sawikain, dala ng maigting na impluwensiya ng editor na siya ring pangulo ng pederasyon ng mga kababaihan.

Karaniwang nilalaman ng Silew ang mga sumusunod: anlong (tula), bonikew/pabitla (bugtong), tambal na alipanes tan kesaw (payo/gamot sa kalungkutan at pagod), diparan (sawikain) at antikey ya estoria (maikling kuwento).

Nang magsara ang Silew, lumabas ang lingguhang Pangasinan Courier noong 1948. Bagamat nakasulat sa Ingles ang pahayagan, ibinalik ang ‘espiritu’ ng Silew sa pamamagitan ng isang seksyong bernakular—ang Sandi’y Silew (kahalili ng Silew). Noong dekada 60 naging makulay ang Sandi’y Silew nang ilathala ang maiikling kuwento nina Juan Villamil, Leonarda Carrera at Eufemia Villamil. Ilan sa kanilang kuwento ay isinama sa kalipunang ito. Mula sa gitnang bahagi ng dekada 60 hanggang sa dekada 80, ang nasa seksyong panitikan ay mga serye ng mga nobela nina Ma. Magsano at Juan C. Villamil. Ayon sa isang iskolar, ang pagkalimbag ng mga sineryeng nobela ni Ma. Magsano sa Sandi’y Silew ay maituturing na nagtakda ng direksyon para sa mga datihan at bagong manunulat. Nagsilbing lagusan at inspirasyon ang Sandi’y Silew para sa mga manunulat sa bernakular. Kasama sa seksyong bernakular ang mga notisyo-legal at patalastas na nasa wikang Pangasinan.

Ang Silew at Sandi’y Silew ay mga higanteng publikasyon sa panahong kanilang kinabilangan. Ang magasing Silew ay may malaking sirkulasyon na umabot sa mga mambabasa sa buong rehiyon, at maging sa mga mambabasang Iloko. Nangangahulugang naging mainam ang pagtanggap ng mga mambabasa. Nagsilbi itong pormal na lagusan ng pagkamalikhain ng mga manunulat, tinanggap bilang pangunahing sanggunian, at tinangkilik bilang babasahing pang-aliw ng mga mambabasang karamiha’y kabilang sa matatawag na katutubong literati. Subalit hindi ito magasing ukol sa mga nakapag-aral lamang dahil malawakan ang saklaw at bilang ng mga mambabasang naaabot nito.

May iba’t ibang klase ngayon ng babasahin sa lalawigan—mga pahayagang panrehiyon na minsan o dalawang beses lumabas sa isang buwan, at mga magasing laging napapabalitang tumigil o muling nagpatuloy sa paglalathala. Marami mang publikasyon, hanggang sa reprints lamang ang panitikan ng Pangasinan (kung pinapalad ang editor) ng mga sinaunang nobelang bernakular, sapagkat karamihan sa mga publikasyong ito ay nakalaan sa mga lathalaing pampulitika na isinunod sa nilalaman ng mga arawang peryodiko sa Kamaynilaan.

May pagtatangkang manaka-nakang isingit ang ilang akdang pampanitikan, ngunit kadalasang sa Ingles nakasulat ang mga ito. Sa mga magasin lamang pamisan-minsang matatagpuan ang ilang kathang bernakular ng isang kontemporanyong manunulat, na kapapansinan naman ng matingkad na pagkawangis sa mga akda sa Ingles. Nais ipaunawa na ang mga akda sa lalawigan, mula dekada 70 hanggang sa kasalukuyan, bernakular man o hindi, ay sadyang naging bahagi na ng pag-unlad ng panitikan sa bansa na ang malaking bahagi ay may impluwensiyang kanluranin. Ito ang isang dahilan kung bakit hanggang sa dekada 60 lamang ang sumasaklaw sa pagkasulat sa piniling materyales para sa kalipunan. Mas masasalamin ang taal at/o likas na katangian ng katutubong kultura at kaligirang sosyal ng lalawigan sa mga naunang akda.

Gayunman, isinaalang-alang din ng mananaliksik na ang anyo ng maikling kuwento ay hindi lamang nauugat sa ating katutubong tradisyon kundi, tulad ng nobela, ay nakikilala rin sa pamamagitan ng mga akdang Kanluran, partikular ang mula sa Amerika at Pransya. Katunayan, may impluwensiyang panlabas ang sampung piling kuwento sa kalipunan, may hibo ng ilang siglong pananakop ng Kastila. Ngunit, hindi nangangahulugang basta imitasyon o gagad sa iba ang sariling atin. Nagsilbing kasangkapan lamang ang mga impluwensyang ito (malay man o hindi) sa tinatawag ni Dr. Lucilla Hosillos na “Filipinization of the western short story” sa kanyang Originality as Vengeance in Philippine Literature (1984, 92).

Dalawang Matingkad na Katangian ng Piling Maikling Kuwento

“Orality” ng teksto

Ang teksto ng maikling kuwento sa Pangasinan, lalo na ang mga unang akda, ay kababanaagan ng mga elemento ng tradisyong oral. Tulad ng pagsasalaysay na berbal ng isang pangyayari, ang awtor ay aktibong namamagitan sa pagkukuwento (tinatawag sa Ingles na authorial intervention). Gumagamit siya ng espasyo sa pahina upang paglaanan ng kanyang sariling kuro-kuro at/o opinyon sa pangyayaring kanyang isinasalaysay. Sa ibang turing, ang awtor mismo ang nagiging tagapagsalaysay at nawawala ang tauhang nagsasalaysay, kundi man ang may punto de bista ng kabuuang kuwento. Sa gayon, nagiging labas sa pagiging fiction ang anyo ng panitikan at nagsisimula itong maging sanaysay o liham na nagpapayo at nangangaral.

Sa unang kuwentong “Tita na Muntik nang Hindi Maipanganak,” nagpapayo ang awtor sa mga inang nakikiuso, na masamang gawain ang paglalaglag ng bata (abortion). Nagwakas ang kuwento sa kahilingan ng awtor na sana, ang mga inang mambabasa ay makapulot ng magandang aral sa kuwento na totoong naganap.

Batay sa lihim na pangyayari, marami na sa mga ina ngayon na hindi lamang yaong walang asawa ang nagpapalaglag ng bunga ng kanilang sinapupunan dahil ayaw nilang tumigil sa kanilang empleo, o kaya’y dahil sa pagkasira ng figura, at dahil itinuturing na katambal ng pagbabago ng panahon o parang isang moda ang pagkitil ng buhay sa sinapupunan ng isang ina….

Kayo ngang mga ina, pagnilayan n’yo nga kung mayroon kayang kahalagahan itong totoong cuento sa inyo.

Nagmistulang pari, ministro o propeta ang awtor sa “Huling Habilin” nang pangaralan niya ang pangunahing tauhang si Maria:

Itong Maria na anak, dahil wala siyang ibang mapagsumbungan ng mga dalamhati o kaya’y lungkot sa buhay kung indi si ina niyang laging kabalikat mula’t saput…. Nakapanlulumo na hindi niya naisip na ang mapagmahal at mapagpaubayang ina ay may sakit sa puso at sa mga araw na iyon, madalas maramdaman ng ina ang mabilis at hindi normal na pagtibok ng puso.

At tulad ng unang kuwentong “Tita,” ito ay tinataya ring kuwentong tunay na nangyari.

Gayundin, sa “Mga Karinyo niya Lamang,” tila Ate Helen ang awtor sa pagbabanta sa mga kabataan hinggil sa kahihinatnan ng maagang pakikipagtipan:

Nasa panahon sila ng kanilang kabataan, lalo na kay Nenita na kauna-unahan niya itong pakikipagnobyo. Wala pa siyang ibang nasusubukan kung ano ang ibig sabihin, sarap o pait, lasa o tabang, katapatan o kataksilan ng pag-ibig. Pobre! Pobreng babae!

Kaugnay ng nabanggit na, ang mga piling kuwento ay ekstensyon ng tradisyong oral na ang diskurso ay nagmumula sa isang kuwentista—sa awtor. At dahil nakasulat ang pagkukuwento, mahaba ang mga pangungusap, paulit-ulit ang gamit ng panghalip, at bumubuway ang paghabi ng mga pangungusap at talata. Dahil mabagal ang takbo ng mga pangyayari na kadalasang nagmumula sa isang munting suliranin lamang, walang maigting na tunggaliang namamayani sa teksto. Bunga nito, walang masinop na istruktura ang nakararaming bilang ng mga piling kuwento na pawang nasa anyong naratibo batay sa karanasan, obserbasyon at paniniwala ng awtor.

Sa “Vida” ni Magsano, mahahaba ang paglalarawan tungkol sa pagdiriwang ng kapistahan sa nayon. Naging madetalye rin ang paglalarawan niya ng lumang bahay ng bidang si Vida. Sa isang karaniwang mambabasa, tila pagsasayang lamang ito ng pahina at panahon ng awtor sa mga bagay na walang mahalagang kaugnayan sa simpleng kuwento ng pag-iibigan nina Vida at Mario. Kung pakalilimiin, ang pagdidiin ng awtor sa usapin ng pista at kalumaan ng bahay ay naging mahalaga lamang bilang batayan sa paglalahad ng pangunahing tunggalian, kaugnay na rin ng mga tauhang nakita sa iisang tagpuan—ang tunggaliang namamayani sa awtor mismo, sa kanyang pag-uurong-sulong laban sa luma at konserbatibo, at sa bago o modernong kapaligiran. Ang mabagal na pagsasalaysay ay nagmimistulang pahiwatig ng pagkamakiling ng awtor sa nakalipas na panahon na nailalarawang mapayapa, tahimik at mabagal ang daloy, na taliwas sa modernong panahong maalingasngas, magarbo at mabilis.

Sa “Mga Karinyo Niya Lamang,” napakahaba rin ng pagpapamalas ng awtor ng matamis na lambingan ng magsing-irog. Halos “mabulunan” ang mambabasa sa timyas ng kanilang suyuan. Subalit sa pagpapatunay ng tuwirang salaysay tungkol sa pag-ibig, nakakagawiang paigtingin ang pagsusuyuan sapagkat kadalasan ito ang hinihingi ng nakikinig. Masususugan ito sa nobela ni Ma. Magsano, na may pamagat na Duksa’y Kapalaran (Malupit na Kapalaran). Ang tauhang si Tanching ay madalas mangulit kay Aling Susang na magkuwento ng pag-iibigan nina Luis at Elena. Inamin mismo ni Tanching na mahilig siya sa mga kuwentong pag-ibig sapagkat ang Pilipina diumano ay sadyang romantiko. Maidaragdag na kapag umibig ang isang tao, hindi ba’t di niya alintana ang paglipas ng oras?

Samakatwid, may kahabaan (sinadya man o hindi ng awtor) ang mga kuwentong tumatalunton sa tradisyong oral.

Isang di-maiiwasang implikasyon ng katangiang “orality of the text” ay ang pagtanggap sa awtor bilang tanging bukal (source) ng salaysay. Ibig sabihin, ang awtor ang nagiging “absolute source of meaning”—siya ang may hawak ng kapangyarihang magtakda ng kahulugan. Sa ilalim ng kairalang patriarkiya, ang awtor ang nagiging diyos na naghahatid ng tumpak na kahulugan (para sa babae man o sa lalaki), at siyang tangi’y makapagtatakda ng katayuan ng tinatawag na binary opposition. (Toril Moi, 1987) Ang relasyon ng awtor bilang awtoridad at ng mambabasa bilang tagatanggap ay hindi nalalayo sa relasyon ng naghahari sa pinaghaharian, ng mananakop sa sinasakop, at ng nakatataas sa nakabababa.

Ngunit ang sinasabi ng awtor na totoong pangyayari ang kuwento o batay sa kanyang karanasan, o mali at tiwali ang gumawa ng mga bagay na labag sa mata ng tao, Diyos at lipunan, ay hindi maaaring lubusang tanggapin bilang katotohanan. Dahilan: ang teksto ay may sariling konstruksyong sosyo-historikal kaya’t mauunawaang ang manunulat, ay tagapagsalita mula sa kanyang tiyak na kalagayang hinuhubog ng mga salik na pangkultura, pampulitika, sosyolohikal at personal.

Kung gayon, ang awtor ay hindi tanging bukal ng kahulugan ng teksto. Ang realidad na inilalarawan at inihahatid ng teksto ay hindi ang tunay na realidad. Ang realidad ay konstruksyon lamang ng teksto. At ang konstruksyong ito, gaya ng nabanggit na, ay hindi nililimitahan ng teksto sa pagsasabi ng manunulat na, “the text speaks for itself, “ dahil sinasabi namang may ugnayan ang manunulat at mambabasa.

Mapahahalagahan lamang ang “panghihimasok” ng awtor sa teksto sa pamamagitan ng pangangaral at pagpapayo, bilang pagtatangka na punahin ang ilang usapin at relasyon sa lipunan. Ang awtor, bilang tinig ng kanyang panahon at sensitibo at aktibong miyembro ng kanyang kapaligiran, ay mahalagang puwersa sa paghubog di lamang ng kasaysayan ng pag-unlad ng kamalayan sa panitikang Pangansinan, kundi pati sa mas masaklaw na panitikan ng bansa.

Didaktisismo

Ang didaktisismo ang masasabing pinakamatingkad na elemento di lamang ng mga piling kuwento sa bernakular kundi maging ng kalakhang panitikang Pilipino. Ayon nga sa ilang kritiko, ito ang nagpapakilala ng pagka-Pilipinong akda. Inuugat ito sa mga aral na inihahatid ng mga bugtong, salawikain at iba pang sinaunang anyong oral. Nagbihis-Kristiyano ito sa mga akda noong panahon ng Kastila at ganito pa rin hanggang ngayon. Laging itinatanong ng mambabasa, manonood o tagapakinig ang aral ng kuwento, pelikula o maging awit at programa sa radyo. Ipinaliliwanag ang tagumpay ng anumang anyong pampanitikan alinsunod sa “moral appeal” nito at siyang ngayong tinatatakang himig-Pilipino, tulad ng matagumpay na “rap” ni Francis Magalona na nangangaral sa mga kabataan na di-umano’y tumatalikod sa mga tradisyunal na birtud ng paggalang sa magulang at nakatatanda.

Sa mga kuwento sa kalipunan, kapuna-puna ang pagdiin sa mga tradisyunal na birtud ng paggalang at pagsunod sa magulang at nakatatanda at lalo na sa Diyos. Mabigat na kasalanan sa Diyos ayon kay Aling Bayang sa “Tita” ang paglalaglag ng buhay sa sinapupunan ng ina. Ayon naman kay Miss Manuel sa “Sinong Maysala?,” aanihin ni Dr. Tito Gorospe ang masamang bunga ng ginawa niyang pagtataksil kay Leonora. Ang langit ang magpaparusa sa kataksilan ng lalaki sa pamamagitan ng karma. Sa “Huling Habilin,” pinagpayuhan si Maria ng kanyang ina na ituring na lamang na kabalikat niya si Hesukristo sa pagpasan ng mabigat na Krus sa pagdanas niya ng mga suliranin at pasakit sa buhay. Tulad nito, ang paghihiganti sana ni Lino sa “Pag-ibig at Hirap ng Loob” sa taong pumatay sa kanyang pamilya ay naudlot nang gumalaw ang kamay ng Diyos at sa mismong pagkakamali ng salarin, tinapos ng mapagpala Niyang kamay ang madilim nitong buhay. Walang huhugasang kamay si Lino sapagkat inako ng langit ang pagpapataw ng kaparusahan sa taong nagkasala.

Inihabiling lahat ni Nenita sa Maykapal, sa “Mga Karinyo Niya Lamang,” ang anumang kahihinatnan ng pag-ibig nila ni Ramon bunga ng pagkakalayo nila. Ang pagtitiwala sa Maykapal ang nagpatatag kay Nenita na maluwalhating harapin ang mga tukso. Gayundin, sa “Binalikan Niya ang Kanyang Pamilya,” ang pagbabalik ng ama sa kanyang pamilya mula nang magkalayo silang mag-asawa dahil sa digmaan ay iniasa sa Diyos.

Napakalinaw ang relasyon ng nilalag sa kanyang Manlilikha sa “Vida.” Sa katha, ang pagtalima ng tauhang si Vida sa kanyang kauturan ang nakapagpatunay ng kanyang kabanalan gaano man kadilim ang nakalipas niya. Ang pagpapakasal ni Vida kay Mario ay isang simbolikong pagbabasbas ng pakikipag-isa ni Vida sa asawang si Mario, at ng kanyang pagpapailalim sa doktrina ng simbahan bilang instrumento ng paglilinis ng imoralidad o madilim na nakaraan ni Vida (dahil lamang sa musmos niyang pakikipagnobyo sa isang lalaking ayaw ng kanyang magulang) at pagtatakda ng lehitimong pagtanggap sa babae—sa mata ng Diyos at lipunan.

Lumilitaw sa mga pangyayaring nabanggit hindi lamang ang matiim na pananampalataya ng mga tauhan sa isang Maykapal, kundi maging ang pagharap at pagtugon ng isang henerasyon sa mga suliranin sa mundo, batay sa kanilang paniniwala at pag-unawa a buhay bilang pag-aaring ipinagkaloob ng makapangyarihang Manlilikha. Malinaw ito sa “Tita,” “Pag-ibig at Hirap ng Loob” at “Sinong Maysala?” Sa pagsasaad na ang pagkitil ng buhay sa sinapupunan o sa buhay ng iba ay paglapastangan sa Diyos sapagkat sa Kanya nagmumula ang buhay na ito. Inaalisan ng karapatang maghiganti ang bawat nilalang dahil Siya lamang ang may kaparaanang maghusga ng kasasapitan ng mga anak niyang napariwara ng landas.

Hubad sa kapangyarihan ang tao kung kaya’t ang mga bagay na hindi niya mapanghawakan at matarok ay iniaasa niya sa Maykapal. Para sa tao, kapalaran niya ang mapapait na karanasan niya sa mundo. Sa halip na harapin ang mga ito ng katwiran at pang-unawang ipinagkaloob din sa kanya ng Diyos, itinuturing niya na ang mga pangyayaring ito’y itinadhana ng langit.

Dito nakauungos ang kuwentong “Huling Habilin.” Ipinaliwanag ni Maria sa kanyang ina na sana’y hindi na lamang siya nailuwal sa mundo kung magiging alipin lamang siya, sapagkat hindi niya matiis na hindi gamitin ang papel at pluma bilang pandepensa sa kanyang sarili laban sa pang-iintriga ng kanyang mga kaaway sa pulitika.

Nagkaroon ng panibagong pagharap sa suliranin ang isang babae. Hindi niya ito basta idinadaan sa pag-iyak, pagpapaubaya o pasibong pagtanggap, at sa halip ginamit niya ang isip at kakanyahan. Samakatwid, ang paghihiganti ay nabibihisan ng panibagong kahulugan—mula sa pisikal na pananakit tungo sa mas makataong pagbibigay-paliwanag sa gawaing baluktot ng kapwa, upang maliwanagan nito ang sanhi ng tunggaliang pulitikal o personal man.

Gayunman, naging mas matimbang sa awtor ang paniniwala ng ina kaysa kay Maria. Nang yumao ang ina, napag-isip-isip ni Maria ang kanyang kapabayaan, kaya sinisi niya ang sarili sa madaling pagyao ng magulang. Isa sa mga habilin nito ay ang pagtanggap ng mga pasakit bilang pagpasan na rin sa krus ni Kristo, sa halip na maghiganti pa. Dinamdam ng ina ang pagbawi ng anak. Nanaig sa kuwento ang ganitong paniniwala at tila napawalang katuturan ang sana’y maunlad na diskurso ng anak.

Napapahamak ang anak na di sumusunod sa kagustuhan ng magulang. Namamayani sa mga kuwento ang ganitong pagpapahalaga. Sa “Huling Bola” balisa si Egie nang hindi nakasipot ang mga mag-iisponsor sa kanya bilang musa ng gabing iyon dahil baka mapahiya ang kanyang mga magulang. Ipinahihiwatig ng kuwento ang batayan ng kasiyahan ng mga magulang sa nayon—maparangalan ang anak na dalaga na kung tutuusin ay higit na ikararangal ng mga magulang kaysa ng anak mismo. Kahit ang babae ay maging laruan sa pananaw ng lalaki at material na puhunan (paligsahan sa ganda, pera at popularidad), masaya niya itong ginagampanan sa paniniwalang batayan ito ng kanyang pamumukod-tangi lalo pa’t nagmumula sa pang-uupat ng magulang. Sinulat man ang akda noong 1965 sa tagpuang rural, karaniwan pa ring makikita ang ganitong tanawin hanggang ngayon kahit sa Kamaynilaan.

Sa “Sinong Maysala?,” walang pagdadalawang-isip si Sisa na magpakasal kay Dr. Tito Gorospe dahil kagustuhan ito ng kanyang ama kahit pa may nobyo siya. Gayundin, sa “Mga Karinyo Niya Lamang,” hindi nakatutol si Ramon sa plano ng magulang at kapatid na pag-aralin siya sa Hapon kahit napagkayarian na nila ng nobyang si Nenita na magtapos na lamang sa Unibersidad ng Pilipinas upang hindi sila magkalayo. Sa husay ng lalaking paikutin ang pangyayari nang pabor sa magulang, napasang-ayon niya ang nobya (nang walang kahirap-hirap). Bakit hindi na naipamalas ng lalaki ang husay niyang magmaniobra ng sitwasyon at katwiran upang maging pabor naman sa kanilang magkasintahan?

Ang kagustuhan ng magulang ay hindi dapat maging alituntunin at batas na kapag sinuway ay ituturing na paglabag at paglapastangan sa awtoridad. Ipinalalagay na ang mga magulang ay laging nag-iisip ng ikabubuti ng kanilang anak, subalit hindi sa lahat ng pagkakataon ay tama sila. Ang bulag na pagsunod kung minsan ang siya pang ikinapahahamak ng anak at maging ng magulang mismo. Makikita ito sa huling nabanggit na kuwento, nang iuwing bangkay na lamang si Ramon mula sa bansang Hapon. Sa “Sinong Maysala?,” si Sisa sa pagpapakasal kay Tito ay nagdulot ng kasawian sa ilang tao. Humantong sa kamatayan ni Leonora ang pagkaunsiyami ng pag-iibigan nila ni Tito. Sa kabilang dako, hindi matahimik ang lalaki sa ginawa niyang pagtataksil. Hindi na rin matahimik ang pagsasama nila ni Tito dahil sa pagseselos ni Sisa sa ilang beses na pagbisita ng lalaki sa dating kasintahan.

Upang maiwasan ang bulag na pagsunod sa maling kagustuhan ng magulang, ipinararating ng “Tita” at “Nasilaw sa Kaginhawahan” ang dapat maging papel at tungkulin din ng mga magulang sa pamamahay at maging sa komunidad. Gaya ng mga binanggit tungkol sa unang kuwento, ang mga magulang ay dapat responsable sa pagsisilang at pagbuhay ng kanilang anak. Nararapat ding marunong silang tumanaw ng utang-na-loob sa mga taong pinagkakautangan nila. Ang mababaw na sentimyento ni Mameng kay Bayang, dahil lamang sa pabirong sobrang pagtitipid ng una, ay hindi nangangahulugang ipagkakait na nang tuluyan ni Mameng ang pagkilala ng bata sa taong nagligtas sa kanya.

Nagbabanta naman ang kuwentong “Nasilaw sa Kaginhawahan” sa mga magulang na hindi na marunong lumingon sa kanilang pinanggalingan, matapos umasenso at umangat sa alta sosyedad. Ang panlalait at pagkakaila ni Melba sa kanyang dukhang ina at kapatid habang may pagdiriwang sa magara nilang tahanan ay ikinagalit ng mayamang asawang si Bernardo. Humantong ito sa halos paghihiwalay nila. Kahit panaginip lang pala ang lahat, nagsilbi itong babala sa pagsasama nilang mag-asawa.

Sa dalawang kuwento, kapansin-pansin na sa bawat mag-asawa, ang babae o ina ang nababatikos ng mga awtor. Bakit higit na sinisisi ang ina sa kagustuhang paglalaglag ng bata na iniuugnay sa banidosang pagpapanatili ng figura at sa uso? Waring para sa asawang lalaki, mas marangal ang dahilan ng paglalaglag ng bata—yaong ang pag-aanak ng asawang babae ay di makabubuti sa kanyang kalusugan. Kaya lumilitaw na kasumpa-sumpa ang babae at ina. Kahit sa mag-asawang Melba at Bernardo, ang lalaki pa ang naging instrumento ng kaliwanagan at pagkaunawa ng babae sa kanyang pagtalikod sa mabuting asal. Ito’y nakapanlulumong katunayan sa publikasyong may tradisyon ng pagkamalay sa usapin ng kababaihan.

Teksto, Manunulat at Kapaligiran

Litaw sa pagtalakay ng tema ang pagtatangka ng ilang manunulat na bigyang pansin ang usapin ng babae sa kani-kanilang akda. Marahil, sadyang malaki ang kinalaman ng oryentasyong namamayani sa publikasyon nang walong taong hawakan ito ni Ma. Magsano sa panahong nag-aalimpuyo ang kilusang Women Suffragists, na pinanguluhan niya. Aalingawngaw pa rin ang epekto ng ganitong oryentasyon sa mga sumunod na dekada kahit sa iba nang publikasyon.

Pinakalantad sa “Sinong Maysala?” ang pagsasalawahan ng lalaki. Saksi ang kaibigang Miss Manuel sa pagtataksil ni Tito kay Leonora. Sawimpalad si Leonora at namatay sa tindi ng kalungkutan. Sino ang maysala kung hindi ang lalaki? Sa “Mga Karinyo Niya Lamang,” namagitan ang awtor sa pagsasabi, “…alam n’yo na ang mga kasinungalingan ng isang mangingibig…” At siya namang nagbanta sa babae, “Wala pa siyang ibang nasubukan kung ano ang ibig sabihin, sarap o pait, lasa o tabang, katapatan o kataksilan ng pag-ibig. Pobre! Pobreng babae! Ano kaya ang kahihinatnan niya!”

Bagama’t malalim na pahiwatig mula kay Bella Luz ang pagkasalawahan ng lalaki, naguluhan siya mismo sa kanyang kuwento. Sa halip na panindigan at hanahap ng resolusyon ang panimulang pasaring at paglalantad ng kataksilan ng lalaki, napagtuunang-pansin ang pagiging martir ng babaeng laging naghihintay, at naging wakas ang pagkamatay ni Ramon. Hindi nilinaw ni Bella Luz ang mga agam-agam at katanungan sa sarili ng tauhang si Nenita. Hanggang sa pagwawakas ng kuwento ay hindi malinaw kay Nenita kung tunay ngang hindi nagtaksil ang lalaki habang nasa bansang Hapon. Patunay ban g kanyang katapatan ang ilang sulat at anyayang ipinararating sa babae? Iniwasan ng awtor na harapin ang puntong ito dahil sa pagkaabala niyang gawing dramatiko ang pagtatapos ng kuwento.

Kahit nakagagalak ang pagtatangkang pahalagahan ang usapin ng babae sa panahong hindi pa lubos ang interes sa pag-aaral ng mga suliranin at larawan ng kababaihan, hindi maikakaila ang kontradiksyon at limitasyon sa teksto sanhi ng pagkabihag pa rin maging ng mga mapangahas na manunulat sa dominanteng makalalaking pananaw sa ilalim ng lipunang patriarchal. Malinaw na mga halimbawa rito ang “Nasilaw sa Kaginhawahan” at “Tita”—nagsasaad na ang babae ang pinagmumulan ng masamang impluwensya sa pamilya at sa komunidad. Maunlad man ang tauhang si Maria sa “Huling Habilin,” napangibabawan pa rin siya ng mahina at pasibong larawan ng babae bilang martir, kimi, banidosa at tampulan ng pagnanasa, sa nakararaming bilang ng mga kuwento.

Ang ganitong kontradiksyon ay mauunawaan sa konteksto ng kapaligiran—ang kapaligirang nagsisimula pa lamang magbihis ng lumang saplot ng tradisyunalismo upang palitan ito ng nakahuhumaling na alindog ng modernismo. Ang tradisyunalismo ay ipinakakahulugang konserbatibo, nakasuso sa nakalipas na pamantayang nakagawiang sundin ng simbahang Kastila. Ang modernismo naman ay iniuugnay sa liberal na pamamalakad ng panibagong impluwensyang Amerikano. Sa katunayan, ang tunggalian ng konserbatismo at modernismo ay nakabanghay sa bawat kuwento ng mga awtor na nagdadalawang-isip sa mabuti at masamang maidudulot ng pagiging modernismo.

Isang simbolikal na representasyon si Vida, sa kuwentong may ganito ring pamagat, ng konserbatibong tradisyon. Makamalayan ang awtor na iparating sa mambabasa ang kahalagahang ingatan at panatilihin ang kaugalian at birtud ng sinaunang panahon. Ipinangalan sa kanya ng kanyang lolo ang Vida, na ang ibig sabihin diumano ay “buhay”—buhay ng lahing pinag-ugatan. Samakatwid, si Vida mismo ay kasangkapang pampanitikan ng awtor (nailathala noong 1948) bilang pagtugon sa nagbabagong kapaligiran sa panahon ng Liberasyon, nang hayag at lantad ang relasyon n gating bansa sa bansang Amerika. Sa iba pang kuwento mapupuna ang pagbanggit sa mga gamit na dala ng bagong kaayusan tulad ng lipstick, basket, jacket at box social. Ang pag-aalinlangan ng lalaki na halikan ang nobya dahil gawi ito diumano na hindi likas at hiram lamang sa dayuhan. Hindi gaanong maluwag ang pagtanggap ni Magsano sa mga bagong puwersa batay sa kanyang magandang pakikitungo sa mga Hapon nang manungkulan siya bilang ingat-yaman ng gobyernong lokal sa ilalim ng rehimeng Hapon.

Isinama rin ni Magsano ang ilang bagay sa kanyang kuwento upang maiparating ang tunguhin ng kanyang mensahe. Naroong may ninunong revolucionario (sa panahon ng digmaan laban sa kastila) si ida, at mayroon pang nauulinigang awiting paghele na pinamagatang “Ma. Clara.” Ang mga sangkap na ito, kaama na ang mahabang paglalarawan sa pista at lumang bahay, ay isang indikasyon ng pagkiling ng awtor sa pagpapanatili ng mga kaugalian, birtud at mga gawing kinagisnan niya. Mga kaugaliang itinuturing pang bahagi ng tradisyong Pilipino.

Kaugnay ng mga pagkiling at palagay ng manunulat bilang pagtugon sa kagyat niyang kapaligiran, matamang lumilitaw rin ang mismong kinaroroonan o posisyon ng manunulat sa lipunan. Isang malaking pribilehiyo ang makapagsulat sa panahong iilan lamang ang instrumento ng lunsarang pampanitikan lalo pa’t ang gawaing ito’y humihingi ng panahon at oras sa manunulat bukod sa mas mahalagang Gawain niyang paghahanap-buhay. Kung gayon, hindi kataka-takang karamihan ng mga manunulat sa kalipunan ay maituturing na kabilang sa halos eksklusibong sirkulo ng mga pribilehiyadong manunulat at mambabasa.

Kapansin-pansin sa mga kuwento ang pagkaligta sa pagtalakay ng mga katotohanang panlipunan, tulad ng problemang agraryo, hirap at pagsasalat sa kabukiran at sa mga bayan-bayang malapit sa dagat. Sa isang lalawigang may malawak na kabukiran at napalilibutan ng dagat, hindi ganap na naipamalas ng mga kuwento ang tunay na larawan ng mga mangingisda at magsadaka. Kung mayroon man, tulad sa “Pag-ibig at Hirap ng Loob” at “Binalikan Niya ang Kanyang Pamilya,” manaka-nakang paglalarawan lamang at hindi tahasang paglalantad sa mga tauhan batay sa particularidad ng kanilang Gawain. Iniwasan ng mga awtor na ipakita kung paano halimbawa magpatulo ng pawis ang isang magsasaka sa gitng ng araw, o kung paano pumalaot sa dagat ang mangingisda sa madaling-araw at umuwing kapuspalad sa gabi. Sa halip, umikot ang unang kuwento sa paghihiganti ng batang si Lino nang masaksihan niya ang karumal-dumal na pagpatay sa kanyang buong pamilya ng mga tinatawag na tulisan. Ibinitin naman ng awtor sa ikalawang kuwento ang mambabasa sa pananabik kung makababalik pa ang padre de pamilya sa kanyang mag-anak. Habang naghihintay ang asawang babae at ang mambabasa sa pagbalik, ginutom lamang ng awtor ang mambabasa sa paglilitanya ng mga prutas at kakaning matatagpuan sa bakuran ng bahay sa may bukirin ng biyenan. Ang pagiging kasama nina Lino at tulisang Gabriel kay Mang Melanio ay tila insidente lamang upang magkatagpo ang dalawa sa Isabela at tuluyang mahabi ang susunod na pangyayari hanggang sa kasukdulang aksidental na pagkamatay ng salarin.

Hubad sa usaping agraryo ang kuwento samantalang ang lalawigan ay bahagi ng sangandaan ng Nueva Ecija na pinamugaran ng kilusang Hukbalahap. Kung tinutukoy man ang kilusang ito bilang samahan ng mga tulisan (ni Gabriel), mabuway ang pagkakalahad dahil sumentro sa tunggaliang indibidwal nina Lino at Gabriel ang kuwento, hindi sa mas masaklaw na tunggaliang kasasangkutan ng isang malaking samahan. Bukod pa, walang mabigat na suliranin sa relasyon ng kasama sa panginoong maylupa. Katunayan, hulog ng langit si Mang Melanio kay Lino.

Karamihan sa mga kuwento ay naglalarawan ng mga tauhang nasa gitna kundi man nakaaangat na uri sa lipunan—isang mariwasang mag-asawa, doktor, maestro, may-ari ng botika, at isang babaeng may-ari ng malawak na lupain at pinamanahan ng malaking bahay….

Ang mga detalye sa “Vida” tulad ng piyano, orasan, makintab na upuan, atbp., ay patunay na higit na nailalarawan ng awtor ang tauhang malapit sa kanya ring pinagmulan.

Kung gayon, mauunawaan ang sosyo-kultural na pagkakabuo ng manunulat na siyang nasasalamin sa teksto. Ang manunulat bilang pribilehiyado sa lipunan at ang teksto bilang produkto ng isang diskursong pribilehiyado. Samakatwid, ang pagtugon ng manunulat sa kagyat niyang kapaligiran sa pamamagitan ng pagpuna at pangangaral ay ang diskursong pribilehiyo lamang ng mga taong may sinasabi rin sa komunidad. Ang usapin ng paglalaglag (abortion), pagkasalawahan ng lalaki at pagkamartir ng babae, pagtalikod sa kinagisnang kaugalian at batayan ng mabuting asal, intriga sa basingkawel (kampanya sa halalan), paghihiganti at karangalan, ay mga suliraning pinasusubalian o pinahahalagahan kadalasan ng mga tagabayan na karamiha’y kabilang sa tinatawag na “native literati.” Sila ang mga tumatayong tagapagpanatili ng kaayusan at kapayapaan at tagapangalaga ng tradisyong kinagisnan.

Malaki ang papel ng manunulat sa Pangasinan bilang larawan mismo ng kapaligiran. Ang pag-angkat ng mga salitang Kastila (hal., empleo, invitacion, fiesta, beneficio) at mga salitang Ingles (hal., candies, jacket, basket, at box social) ay pagbibigay-hugis sa pagbabago ng lipunan. Ang kanyang pagsang-ayon o pagsalungat sa nasasaksihan niya ay bahagi rin ng pagtanggap o pagkatanto sa pangkalahatan ng isang panahon sa lipunang nagbabago. Matingkad, higit sa anupaman, ang impluwensiya ng mahigit tatlong daang taong pananakop ng Kastila. Ngunit kung mababakas man ang mga ito sa kuwento, hindi nangangahulugang walang orihinalidad ang kuwentong Pangasinan.

Ang maikling kuwentong Pangasinan ay produkto ng paghabi ng manunulat ng mga impluwensiyang dayuhan alinsunod sa kanyang partikular na karanasan at kapaligiran. Wika nga ni Hosillos sa kanyang aklat, “It is our task to develop the methods and techniques that can best discover the Filipino writer’s achievement which lies in his originality in transmuting foreign influences in terms of his own personal experience and social realities.”

Tinatasa ang maikling kuwento sa bernakular ayon sa pagpapahalaga ng mambabasa at manunuri sa indibidwal na katangian at kontribusyon nito sa pagpapaunlad ng panitikang panrehiyon, sa particular, at ng panitikang Pilipino, sa kabuuan. Kinapapalooban din ito ng mahusay na transmutasyon ng dayuhang impluwensiya batay sa konteksto ng personal at kaligirang sosyal ng manunulat at gayundin, nakapag-aambag ito ng kamalayang makabayan sa pagpapaunlad ng nasyonalismo sa bansa.

Talaan ng mga Sinangguniang Teksto:

Hosillos, Lucila. 1984. Originality as vengeance in Philippine literature. Quezon City: New Day.

Icagasi, Rose Mary. 1982. Three studies in Pangasinan culture, language, and literature. Pandiwa 3.

Lumbera, Bienvenido. 1984. Revaluation: Essays on Philippine literature, cinema, and popular culture. Quezon City: Index Press.

Moi, Toril. 1987. Sexual/textual politics: Feminist literary theory. London: Methuen.

Published in Maikling Kuwentong Kapampangan at Pangasinan (AdMU Press, Q.C, 1996).

back to writing from the regions | home