fiction
Pacto De Sangre
ni Rizaldy
M. Manrique
Agosto 21, 1897
Pedrito,
Padangat kong tugang, mawot ko
na an surat na ini abutan kamo na nasa marahay
na kamugtakan asin harayo sa ano pa man na kariribukan
na gikan sa Manila.
An dalan pasiring sato peligroso…halawig,
malaboy, asin madiklom. Kalbaryo an aagihan kan
mga pag-iriba ko bago makaabot sa satuyang rona.
Kun ano an naghahalat sainda sa puro kan dalan,
mayong nakakaaram kundi an Kagurangnan. Kaya pangadyi
ko Saiya, itugot man lugod na an tolo kong pag-iriba
na igwang misyon sa Camarines Sur asin Sorsogon,
tawan nin giya tanganing dai mawara sa dalan asin
maihatod saimo an surat na ini. Laog kan surat
na ini an sakuyang mga agi-agi kaining nagtalikod
na sarong taon magpuon kan maghali ako sa Albay.
Kan sarong taon lang… Alagad, ano ta an
pagmati ko haloy-haloy na akong mayo sato?
Kumusta na si Mamá? Si Anita
asin si Carmen? Haloy ko nang gustong madangog
an tingog ni Anita mantang pigkakanta an satuyang
mga suanoy na awit asin si Carmen kapot-kapot
an saiyang padangat na byolin, pigsasabayan sa
pagkanta si Anita…Si Papá, kumusta
na siya? Pagmati ko, dakula an saiyang hinanakit
sako…Sa mga oras na nagigiromdoman ko siya,
minakulog an sakuyang daghan, pigiisip na baka
dai na niya ako mapatawad. Tibaad man lugod sa
paagi kan surat na ini, sa paagi kan pagsaysay
ko saimo kan sakuyang mga agi-agi, masabutan nindo
kun tano ta naghali ako asin yaon digdi ngonyan.
Ano ta ika an napili ko na suratan? Nagkakapirang
rason, Pedrito. Kaya magdangog ka tabi, palawigon
an saimong isip asin pasensya, timbangon asin
sukulon an sakuyang mga tataramon base sa saimong
konsensya. Dai mo ako ikasupog, dai mo ako husgahan
na dai nadadangog an sakuyang istorya…
Ngonyan na harayo ako sa harong,
asin mayong makakapagsabi kun nuarin ako makakapuli,
saimo ko pigtatao an responsabilidad kan pag ataman
sa satuyang familia. Totoo, apat kitang magturugang,
ika an nguhod, alagad ta ika na an solamente lalaking
nawalat, kun ano man an mangyari ki Papá,
ika na an masurog sa familia ta asin matao nin
proteksyon o lindong sa satong mga tugang na babayi.
Idagdag ko man na ngonyan ta ika nagselebrar na
kan saimong ika-14 cumpleaño, asin nasa
laog kan Seminaryo kan Nueva Caceres tanganing
magin sarong Padi asin ipadagos an bokasyon mo,
dapat mong masabutan an totoong nangyayari sa
satuyang nasyon, an pigpunan kan mga kariribukan
na ini. Dapat mong maaraman tanganing kun mag
abot an aldaw na an kalayo o bagyo sa Manila darahon
kan doros sa satong probinsiya, aram mo kun ano
an dapat gibohon.
Pedrito, gustohon ta man, dai kita
makakadulag sa satuyang henerasyon na pigtakda
kan Panahon na mag sakripisyo para sa katalingkasan.
Nakasurat ini sa palad ko, asin sa palad mo. Sabi
ngani kan mga gurang, nakasurat ini sa mga bituon
sa langit! Totoo, an Camarines Sur asin Albay
harayo sa Manila, alagad dai buot sabihon na kita
mayo nang pakiaram sa mga nangyayari sa mga Tagalog.
An sulo na nagkilyab sa Norte Luzon, marikas na
nagdadakula siring sa kalayo sa kadlagan, ini
posibleng maglakop sato.
Mahapot ka, ano an ugat kan mga
kariribukan, sain hali an pisog nin insureksyon?
Pabayai akong simbagon ta ka sa paagi kan paggiromdom
sa sarong gugurang na osipon manungod sa Bulkan
Mayon.
Nakaabot sako an bareta na kan
Hunyo kan presenteng taon, an Bulkan Mayon --
siya na mayong kaarog sa gayon -- nagtuga asin
nagpahiling na naman kan saiyang makangirhat na
isog asin hinanakit. Ay, ta kan maaraman ko ini,
Pedrito, pirang banggi akong dai nakaturog, daing
ontok sa pagrorosaryo! Kumusta si pagtuga ngonyan
na taon? Giromdom ko, 6 anyos ako kan huring magtuga
an Mayon, asin ika bago pa lang mamundag. Tanda
ko, pigsalak na gayon, pagkangalas, asin takig
an sakuyang namatean kan mahiling an pagputok
kan Mayon. Sa banggi, mantang an kalayo o lava
minakupsit asin minabulos pasiring sa saiyang
bitis, dai maibitaran na mapako an saimong hiling
sa Bulkan asin magngalas sa saiyang misteryo.
Sa aldaw, minasunod an uran nin abo, nakakaabot
sa mga manlaen-laen na barrio sato asin man sa
Camarines Sur.
Ano ngani an osipon kan mga gurang? Na an Bulkan,
iyo man sana si Daragang Magayon na aki kan maisog
na Sultan, naghugot siya kan maaraman na piggadan
kan saiyang ama an saiyang nobyo. Nagtutuga an
bulkan tanganing ipagiromdom sa mga tawo an saiyang
kulog nin buot asin mga hinanakit…
Yaon kita ngonyan sa krus-na-dalan,
nin huli ta an hinanakit kan mga tawo, kan mga
Tagalog o Indio, hararom nang marhay, sarong lugad
na dai napipila. Ini an rason kaya an mga Tagalog,
sa kusog, sa inspirasyon na pigtao ni Gat Andres
Bonifacio na taga Tondo, piglansar an Rebolusyon
laban sa gobyerno kan Agosto kan nakaaging taon.
Dakol an naggisi kan saindang cedula sa Balintawak
tanganing ipahiling an saindang kaanggutan sa
mga Kastila. Kaya an Rebolusyon, siring sa pagtuga
kan Bulkan Mayon, nagpabulos nin mainit na dugo
sa manlaen-laen na probinsiya sa Filipinas…Manila,
Cavite, Batangas, Laguna, Tarlac, Nueva Ecija,
Bulakan, Pampanga !
Kan enot na makaabot sa satuyang
rona an bareta kan mga kariribukan sa Katagalugan,
arog kan mga taga Camarines Sur asin kapwa ta
Albayano, sinda naanggot sa mga Tagalog. Duda
sinda sa causa na ipinaglalaban kan mga ini.
Tanda ko pa an mga tataramon na pigbutasan ni
Papá asin ni Tio Silvestre mapadapit sa
insureksyon. Giromdom ko, mantang pigkakarigusan
ko si Jabon - an itom na kabayo na pirming nagdadara
nin honra sato sa mga karera pag fiesta - asin
nag-oolay an magtugang mantang pig aasikaso an
saindang mga manok na pambulang, sabi kan Papá,
“Anong kauragan ini? Que barbaro! Kulog
nin payo an hanap kan mga Tagalog na ini, mga
mayong supog! Ta sala asin malaen an piggibo ninda,
hilingon mo, Silvestre, ta dai mahahaloy, ooragan
sinda kan gobyerno!”
Dagdag man kan Tio Silvestre, “Saka,
ano ta ngonyan pa? Magayon an benta nin abaca,
asin an uma asin mga pananom na gulay marahay
an ani ta mayong nag-aging bagyo…Ay, ta
dai ko masabutan an mga Tagalog na ini! ”
“Tibaad, ” sabi ni
Papa, “totoo an mga orolay-olay sa Munisipyo.
Ining mga Tagalog daa, buot maghade-hade sa satuyang
banwaan, buot ipairarom kita sa saindang poder.
Isipon mo na lang kun sinda makaabot sato…
Ano an gusto ninda, ibalik kita sa panahon ni
Lakandula o Sikatuna? Taon 1896 na ngonyan, modernong
taon…tano, ano an buot ninda, gibohon kitang
mga cimarrones del Isarog?”
Pakalihis nin pirang aldaw, sarong
aga, pig-iba ako ni Papa sa sarong tiripon sa
Munisipyo. Kaibahan an mga principalia asin cabezas
de baranggay, nag orolay sinda, nagpahayag kan
saindang pagsuporta sa Patria, España.
Si Don Custudio, ninong ko sa bunyag,
pinakamayaman sa satuyang banwaan asin may pinakamakusog
na benta nin abaca sa Albay, naghiras man kan
saiyang opinyon. Siya nagdiskurso, sa makusog
na boses nagtaram: “Naaraman mi an nangyayari
sa Manila, sa mga probinsiya sa Norte Luzon. Buot
kong ipaabot saindo na padagos an pagsuporta ko
sa satuyang gobyerno asin sa Patria, mayong iba
kundi an padangat na España. Mga tulisanes
an mga Tagalog na ini! Daing utang na buot, dai
tataong magsunod sa ley. Kun huna ninda manggagana
sinda, nasasala sinda! May pagtubod ako na buot
nindang maghade sa satuyang nasyon. Dapat dai
iyan mangyari, magkaboronyog kita, suportahan
ta an gobyerno tanganing dai makaabot sato an
ribok, ipahiling ta an satong suporta sa gobyerno!
Viva España! Viva España!”
Pag-abot kan Domingo, sa saiyang sermon, pigtukar
ni Padre Mariano an problema sa Manila asin nagsabi
na ipangadyi kan gabos an mga Kastila na nagadan
sa ralabanan. “Dapat kitang matakot sa Mahal
Na Dios” sabi kan padi, “an pagkua
nin armas, an iriwal na ini, mayong marahay na
idodolot satuya. Ipangadyi ta na an rebelyon sa
Manila matapos na. Magsarig kita sa Kagurangnan
asin sa Banal na Simbahan ta rurunuton niya an
mga sala an gibo…”
Kan bangging ito, dai ko aram,
dai ako makaturog. Pedrito, ngonyan na yaon ka
sa seminaryo, dapat mo man mahiling na bakong
gabos na padi o naka abito, tultol an gibo. Sain
nagpuon an gyera? Ay, ta aram ko na Pedrito. Bago
palan kita ipangaki, kan taon 1872 sa Cavite,
an mga Indio na padi na sinda Gomez, Burgos asin
Zamora pig garrote, pigsalaan maski mayo man na
malinig, makusog na prueba laban sainda. An mga
Fraile, naghihiling sa kolor nin kublit, bako
sa karahayan nin puso o gawi. Hilinga baya, ano
ta an mga Kastila an nagkakapot kan mga dakulang
poder sa Gobyerno? Dr. Jose Rizal…tandaan
mo an pangaran na iyan, asin kun mag abot an aldaw
na makakua ka nin impormasyon manungod saiya,
magdangog ka asin pag adalan an saiyang nagin
makolor na buhay. Saro siya sa mga heroe kan rebolusyon,
an saiyang buhay atang sa banwaan, an saiyang
mga libro nagtao nin liwanag sa dakol na tawo.
Dapat mo man manudan an buot sabihon kan tataramon
na Hustisya. Kan magputok an Rebolusyon sa Manila,
dakol an pinadusahan, pigsalaan na kaibahan daa
sa insureksyon.
Giromdom mo an sakuyang amigo?
Si Leon, solong aki ni Don Manuel Villareal? Kakawat
ko siya, kaibahan sa pagkarigos sa Butawan, kasabay
na nagkakawat asin nagsasakat sa mga kahoy nin
mangga asin bayabas sa Iliyan. Si Don Manuel,
sarong abogado na Tagalog, naka-agom nin taga-Albay,
kaya nag erok sa satong probinsiya. Herak man
kan tawong ito! Saro siya sa mga enot na pigdakop
asin pigsalaan. Alas dose nin banggi kan siya
laugon sa saiyang mansyon. Pig aresto siya kan
mga guardia civil na garo kriminal, piggapos na
garo layas na orig. Pigkulong siya sa selda, ginibong
incommunicado. Pinasakitan siya sa laog nin karsel.
Dai siya pigtogotan na makeresibe nin bisita o
maski surat sa saiyang agom o aki. Pedrito, dakol
an arog saiya na pinasakitan, maski mayo man na
kasalan. Huri kong bareta, pigdara siya sa Intramuros,
sa Bagumbayan pigpadil…
Noveleta ! Binakayan ! Dai mo paglingawan
an duwang lugar na ini. Digdi enot na naaraman
kan mga Kastila an kusog kan mga rebelde. Sa lugar
na ini, enot na nadaog kan mga pighahapod na “anak
ng bayan” an mga Kastila. Ini man an rason
kun tano an satong probinsiya nin Albay nagpadara
nin 500 na tawo, tanganing labanan an grupo kan
Magdalo asin Magdiwang.
Bago ako maghali sa Albay, nagkasimbagan
kami ni Papá.
Siring sa saiyang mga amigo, sa saiyang mga cumpadre
sa bulangan, nagtutubod siya na mayong piggigibong
maraot an mga Kastila, na dapat pa ngani kitang
magpasalamat sainda ta pigtukdo sato an marahay
na sibilisasyon asin an tamang relihiyon. Kaya
kan sabihan niya ako na magin Voluntario, na magpalista
asin mag–iba sa mga suldados kan gobyerno
tanganing labanan an mga rebelde sa Cavite, sabi
ko habo ko nin iriwal. An kurahaw ni Papa, “Tano,
takot ka? Dai mo ako ipagpasupog sa satong komunidad.
An mga aki kan sakuyang mga amigo nagpalista na,
ano na lang an sasabihon ninda sako? Takot ka,
ano?! Di puta, kun hoben pa ako, ipapahiling ko
saimo kun pano magkapot nin badil! Itindog mo
an honra, an pangaran kan satong familia!”
Ano an gigibohon ko, kontrahon
an satuyang ama ? Dai ko masabi saiya na kan mga
panahon na ito nagdududa na ako sa satuyang gobyerno.
Paano baya kun igwang marahay na ipinaglalaban
an mga Tagalog? Alagad, mayo akong maginibo, nagpalista
ako asin nag-iba sa 500 na Voluntario na suminakay
sa barkong Isarog pasiring sa Manila. Ini man
an rason kun tano ta dai ko pigkaolay an satuyang
ama bago ako maglunad sa barko. Ngonyan, garo
nagbabasol ako, ta dai ako saiya nagpaaram nin
tultol…dai ko aram kun ako matatawan pa
nin oras na makaolay siya.
Paano ko mailaladawan saindo an makangirhat, an
makamundong gyera? Mayong mga tataramon na makakapinta
kan mga kasakitan kan mga suldados sa lambang
kampo. Tama palan an sabi kan mga gurang, mayong
gana sa iriwal, gabos daog. Sa diklom asin lipot
nin banggi, sa sakuyang pagturog, nahihiling ko
an mga lalawgon nin mga gadan, an iba, ka-edad
mo, Pedrito, nakahigda sa daga, nagkakarigos sa
sadiring dugo…
Kasabay ming nag-abot sa Cavite
ang 20, 000 na mga suldados na padara kan España
tanganing bawion an mga lugar o barrio na nakua
kan mga rebelde. 4,000 sa irarom ni Heneral Jaramillo
an maatake sa Cavite, haling Batangas; 12,000
na suldados sa irarom ni Heneral Lachambre, Marina
asin Cornell, na malusob hali sa Calamba, gamit
an tinampo sa Silang; asin an 4000 pa sa irarom
ni Heneral Galbis, na nakabantay sa Zapote, Almansa
asin Muntinglupa, nag aabang…
Sa laog nin pirang semana, pinalibutan
mi an mga rebelde, mga katipunero ninda Aguinaldo
asin Ricarte. Saro lang an masasabi ko sa mga
katipunerong ini: maisog, daing takot, handa sindang
magadan para sa ipinaglalaban. Gamit an mga sundang,
pana, sibat, karet…mayong takot nindang
pigsasabat an putok kan samuyang mga lanak o kanyon
asin an pulbura kan Mauser na riple. An mga Kastila,
garo nagtutubod na igwa sindang mga anting-anting.
Haloy sindang magadan, kaipuhan badilon nin oro-otro
tanganing dai na makatindog. Sain daw hali an
saindang isog?
Minsan, sa sarong encuentro sa
Cavite, mantang pigbabadil mi sinda, nagkukurahaw
an iba, “Mga kapatid ninyo kami,”
kurahaw ninda, “huwag ninyo kaming barilin!!!”
Mga tugang nindo kami, dai kami
pagbadilon ! Naisip ko, ano man nanggad ta ako,
sarong Indio, nakikiiwal sa kapwa ko Indio? Saro
sa mge ley sa gyera iyo an pag adalan mo an saimong
kalaban tanganing masusog mo an saiyang kusog
asin man an saiyang kaluyahan. Nagparahapot ako,
pig adalan ko an mga rebelde. Nag-abot ako sa
obserbasyon na dai sinda madadaog. Malaban sinda
antes na igwa pang nakatindog sainda. Saro lang
an buot nindang mangyari: mapahali an mga Kastila
sa Filipinas. Dai sinda mapundo antes na dai nakakaputan
an pangitorogan na ini. Mayo sindang takot sa
kagadanan. Dakol na an nag sakripisyo, asin dakol
pa an ma sakripisyo.
Saro sa mga prisonero, may pangaran
na Miguel, an sakuyang nakaolay. Igwa siya nin
tama nin bala sa bitis, asin bago pa man maidulag
kan saiyang mga kasurog, nadakop mi siya. Pinasakitan
siya, pig imbestigar kun ano an plano kan mga
rebelde. Alagad, mayo kaming nakuang impormasyon.
Sarong aldaw, kan matawan ako nin misyon na magbantay
saiya, nakaulay ko siya, Pedrito. Kan makua ko
an tiwala niya, kan haputon ko siya nin mga sinserong
kahaputan kun ano an ipinaglalaban ninda, duman
ko nasabutan an causa ninda. “Sa Filipinas,”
sabi niya, “mga Fraile an naghahadi-hadi,
asin mga Kastila an nagdudunong-dunungan.”
Nag-adal siya sa Sto. Tomas…talagang sadit
an kinaban, Pedrito. Sa hiling ko, igwang rason
kun tano ta nakaolay ko an katipunerong ini. Dakol
siyang pig-istorya sako, sabi niya saro sa mga
nagin amigo niya sa Sto. Tomas iyo an taga Mambulao,
Ambos Camarines na nagin estudyante man sa Seminario
kan Nueva Caceres, an lalaki may pangaran na Jose
Maria Panganiban. Nagin magkaklase sinda sa Sto.
Tomas, asin an Bikolano na ini, na sarong madunong
na tawo o henyo, iyo an nagtukdo ki Miguel kan
totoong nangyayari sa satuyang nasyon. Nahiling
man niya kun pano bilang sarong estudyante pig
urihan si Panganiban kan mga propesor na Fraileng
Dominikano. Si Panganiban, istorya ni Miguel,
puedeng nagtubod-tubod na lang sa mga Kastila,
nagin bantog na doktor o abogado, alagad an saiyang
dunong Pedrito, pigdolot niya sa banwaan. An Jose
Maria Panganiban na ini nagduman sa España
kaibahan sa Dr. Jose Rizal, Marcelo H. Del Pilar
asin iba pang mga Propagandista sa Madrid. Ano
an nangyari sa taga Mambulao, Ambos Camarines
na estudyanteng ini? Nagadan siya sa gutom asin
helang, sa Barcelona, España, an saiyang
pangitorogan iyo an mahiling an katalingkasan
kan satuyang banwaan. Dakol na mga hobenes, mga
intelihente, an siring kaini an pagtubod.
Kaya, pagmati ko Pedrito, an Rebolusyon
madanay. Kan pigsaysay sako kan prisonerong si
Miguel an saiyang mga pig-agihan bilang estudyante,
katipunero asin kawal nin Bagong Republika, nahiling
ko sa saiyang mata na handa siya na idolot an
saiyang buhay tanganing ipangaki an bagong henerasyon
nin mga Filipino.
Alagad, halaba pa an aagihan kan
mga katipunerong ini. Mala ngani ta kan mga aldaw
na ito, si Heneral Emilio Aguinaldo, napapalibutan
na kan mga suldados kan gobyerno. Kaipuhan ninda
an gabos na tabang…kaipuhan ninda si tabang
ko…
Kan mabilog na an sakuyang desisyon,
dai na ako nagsayang pa nin oras. Sarong banggi,
kan makakua ako nin tiempo, dara-dara ko an minasbad
na gibo sa Tabaco, asin dara an Mauser na riple,
pinadulag ko an prisonerong si Miguel, nagpromesa
saiya na tatabangan ko siya na makabalik sa saindang
kampo, asin malapag an saiyang mga kasurog.
Totoong milagroso an Mahal na Ina, Pedrito. Sa
laog nin sarong semana, mayong tultol na pagkakan
o tubig, sige an dalagan asin lakaw mi, may mga
aldaw na baktot ko si Miguel ta dai na siya makalakaw.
Alagad sa herak kan Mahal na Ina, nalapag mi an
mga katipunero na nagdudulag man pasiring sa Bulakan,
kaibahan an saindang mga familia…
Ngonyan, digdi sa samuyang kampo,
digdi sa mga bulod, angpas asin kweba kan Biak-
Na- Bato, digdi mi hahalaton an mga kalaban na
Kastila. Dakol na an mga amigo ko digdi, nakakataram
na ako nin sarita ninda. An gabos pagal na, mahihihiling
mo sa saindang lalawgon. Alagad, gabos dai nawawaran
nin paglaom na maabot an aldaw nin kapangganahan.
Digdi sa kadlagan, sa kweba nin Biak-Na-Bato,
kaibahan an mga aki asin agom kan mga katipunero
na maabot sa 4,000, naiisip ko na bako kaming
mga rebelde o tulisanes na arog kan pig-iisip
kan satuyang ama. Traidor! Puñeta! Yan
an sasabihon niya sako. Makulog sa buot Pedrito,
alagad, aram ko na tama an sakuyang piggibo.
Dai mo tabi ako ikasupog. Aram
ko na matanos an sakuyang nagin desisyon…
An pakiolay ko saimo ngonyan, pakarayon an saimong
pag-adal, asin kun buot mo talagang magin padi,
ipadagos mo an saimong pangitorogan. Asikasuhon
mo an satuyang mga magurang, lalo na si Mama…Asikasuhon
mo man si Anita asin si Carmen, tibaad man lugod
sinda makaturak nin marahay na mga agom na maasikaso
sainda asin mapadangat. Alagad, pakisabihan tabi
sinda, bako ini an tamang panahon para mag-agom…
Ano ta kaipuhan mangyari an mga
ini? Makulog, magabat sa puso na maparayo sa familia.
Alagad, pagmati ko, mas makulog an mayong gibohon
tanganing mabago an istorya kan satuyang nasyon.
Mawot ko an karahayan kan satong familia, asin
kan banwaan na namomotan; dapat siyang padangaton,
siring sa pagpadangat kan sarong aki sa saiyang
ina.
Itadom mo sa isip, bako akong rebelde…Kawal
ako kan Bagong Republika kan Filipinas, asin si
Herenal Emilio Aguinaldo an sakuyang Presidente!
Pedrito, sa aldaw na mabasa mo
an surat na ini, dai ka tabi malingaw, magkua
nin burak asin idolot sa altar kan Maheherakon
na si Virgen Maria…Magpasalamat, magtindog
nin sarong kandila, ta pigdangog niya an sakong
pamibi…
An saimong tugang,
Samuel
back to writing from the regions | fiction | home |
