fiction

Sa Lawod Sang Pangabuhi
ni Ismaelita Floro-Luza

Madugay nga nagtindog si Lorna sa tupad ni Dardo. Waay nagahulag. Nakadulog si Dardo sa pag-uba sang iya sapatos kag tinulok ang nawong sang asawa. Nagatamod gihapon ini sa pito ka panid nga beintehon nga tinunghol niya. Sueldo yadto ni Dardo para sa isa ka kinsena. Kag sa nawong ni Lorna, amat-amat niya nga namasnahan ang pagkulap sang gal-om.

"Ini lang?" Nabatian ni Dardo nga hambal ni Lorna nga naladlad sa gihapon ang kamot.

"Siento kuarenta na lang ina," waay sa buot nga balos ni Dardo nga pinadayon ang pag-uba sang sapatos. "Binuhinan ko sing bale kuarenta. Beinte sa alamotan namon sa bangkete ni Mr. Velasco (si Mr. Velasco kaupod ni Dardo sa opisina nga manogrtiro na sa palangakoan), napulo para sa regalo namon sa iya ka gang napulo binayad ko sa utang ko sa kantina sang opisina."

Larawan sang isa ka lutos nga nakapungko si Lorna sa kaatubang nga sopa. Daw indi gihapon makapati. Nagakurinot ang agtang. "Ano sa banta mo ang matabo sa aton sa sinto kuarenta nga ini, Dardo?"

"O," nakapukwat si Dardo.

"Ang kuarta mo," hilmonon na ang pagkabasag sang tingog ni Lorna. "Aba, ano sa laom mo ang buhaton ko diri? Sa hinakay sa balay, kuarenta. suga, otso. tubig, lima. sa utang sa tindahan, beinte singko na tanan. Bugas, sud-an! Ang sapatos pa nga ginapangayo ni Dandoy mo para sa boy eskauting. Pamasahe mo kag panigarilyo! Maayo kon indi blue seal. Aba, pesos siguro ang kaha kag isa ka maghapon mo lang nga suyop."

"Ara ka naman! Buisit nga." Hinali nga tumindog si Dardo. "Gumwa naman ang litaniya nga ina. Ano ka bala!"

"Ano ka bala!" Balik nga binghal ni Lorna. "Anhon ko ining kuarta mo?"

"Di, paiguon mo bisan paano!"

"Paiguon? Nahibaloan mo bala nga magalitik naman ang ulo ko sing paigu-igu sini? Aba, ang badyet ko bisan anhon ko na sing unat indi na gid mahimu! Duha pa abi ang nagagatas sa mga anak mo."

"Mahimo bala?" Pugong ang pagbungat ni Dardo. "Karon na ina. Ginagutom na ako."

"Maayo ka imo kay.

"Indi ka bala mag-untat?" Singgit na nga balikid ni Dardo.

"Indi! Ngaa indi mo bala luyag nga mabatian ang kamatuoran nga kulang ang pamilya mo?"

Apang ang kasingki sang panalambiton ni Lorna hinali nga nauntat. Hinulikap niya ang iya nawong nga hinali nga uminit bangod sa tupa sang kamot ni Dardo. Masakit! Mabinhod! "Tinampa mo ako!"

"Nagapamilit ka!" Hinali nga tumalikod si Dardo nga daw sadto lamang makabugtaw sa kamatuoran nga napatup-an niya sing kamot ang iya tiayon. Apang nalimot sia sa kaugalingon. Sa una nga kahigayonan sa ila pagpangabuhi karon lamang niya napatup-an sing kamot si Lorna. Waay gid sia makapugong sang iya kaugot.

Naghibi si Lorna. Masinakiton. Ginhimulatan ni Dardo ang magbalikid sa asawa nga naganguyngoy sa sopa, apang indi niya mahimo. May kon ano nga gahom ang nagapugong sa iya. Kag sa baylo nasapwan na lamang ni Dardo ang kaugalingon nga nakasuksok liwat sang iya kamisadentro nga nagakabit sa salandigan sang pulongkuan. Kag madasig na nga nanaog.

Sumakay si Dardo sa naglabay nga dyep. Ginpakamaayo niya nga sa isa ka restawran na lamang manyaga.

Nakaorder na si Dardo sing pagkaon apang nagapabilin gihapon nga daw nagaalimbukad ang sulod sang iya dughan. Bation gihapon sa iya ang paglinagumba sang kaakig nga kaina pumogad didto. Kag ang hanol sang nawong ni Lorna ara gihapon sa iya palad. Kinuom niya. Masakit panumdomon nga nagamitan niya sing kamot ang tiayon. Ini ang isa ka butang nga ginalikawan niya buhaton sugod pa sadto. Apang sumondol na sa talaksan ang iya kaalipungot kag nalimtan niya ang tanan. Wala na sia sing itugot pa. Napilasan ang iya balatyagon saw ala sing panabitabi nga mga pinanghambal ni Lorna.

Napulo ka tuig na karon nga nakasal si Dardo kag Lorna. Kag lima ka bilog ang nanginbunga sang ila paghigugmaanay. Si Lorna nakatapos sing pagkamanunodlu sang kaslon sila. Apang waay ni ardo ini pagpatudlu. Luyag ni Dardo nga magapabilin lamang ang tiayon sa sulod sang balay agod magtatap sang ila mga kinahanglanon sa amat-amat nagadamu nila nga mga anak. Ang ginabaton ni Dardo nga tatlo ka gatos kag kalim-an ka pesos tuman na agod makasabat sang ila pang adlaw-adlaw nga kinahanglanon. Apang sang magdamo na ang ila kabataan ka gang kamagulangan nagabuthu na, amat-amat man nga nabatyagan ni Dardo ang pagpiot sang ila pagsinalayo, labi nag id sang magtaas ang presyo sang mga balaklon. Amat-amat nga nagdaku ang galastohan, butang nga amo ang masunson sandigan sang ila balaison ni Lorna.

Nakahulag si Dardo sang ibutang sang tag-alagad ang iya inorder nga pagkaon. Sinugoran na niya ang paghungit. Apang nabatyagan niya nga nadula na ang kaina kagutom nga naglikos sa iya. Nadulaan sia sing gana. Uminon na lamang sia sing tubi kag liwag nga tinawag ang tag-alagad. Binayaran ang nakaon kag madasig nga tinultol ang ganhaan paggwa.

Sa opisina nagderetso si Dardo sina nga udto. Waay na sia magbalik sa ila balay. Luyag niya nga palipason ang kaalipungot nga sadto na gaamat-amat naman sing hupa sa sulod sang iya dughan. Kag sa iya pag-isahanon sa atubangan sang iya latok sa talatapan, wala man sia sing naaputan nga buhaton. Igu man lang magduhongan. Si Lorna gihapon ang larawan nga nagahampang sa iya painuino. Ngaa nga nadapatan niya si Lorna sing kamot? Ngaa nga nabuhat niya ang subong sa tinuga nga mahal kayo sa iya? Ang napulo ka tuig isa gayod ka malip-ot nga panahon para sa iya agod manginlab-as sa handurawan ang nagliligad sa ila ni Lorna. Indi sa paghakwat sang kaugalingon nga bangku, apang may angkon sia nga kaambong. Kag indi maisip ang mga babae nga napangakoan niya sing paghigugma. Mga babae nga waay naman sia pagpaslawa. Apang sa kadamuon sang natipon niya nga mga kahagugma, si Lorna ang iya pinakasalan. Indi matahom si Lorna kon nawong ang pagahambalan. Kasarangan lang. May hitsura man, diutay. Pero naton-an na niya nga higugmaon ini sing himpit. Kay Lorna lamang sia magtuad sing paghigugma nga upod ang iya kasingkasing. Siling pa sang iya mga kaabyanan sadto, nakuha kuno sia ni Lorna sa angkon sini nga kaalam. Ginaako niya. Maalam matuod si Lorna. Balediktoryan sang magtapos sa hayskol kag Magna cum Laude sang matapos sa kolehiyo sa kurso sang pagkamanunodlu. Ginapabugal niya ang kinaalam nga ini ni Lorna sa iya kapareho nga lalake. Mapalaron sia.

Ang matam-is nga handurawan sang nagliligad, lubos nga nagpalimot kay Dardo sang iya kaakig. Gani sang maggwa sia gikan sa opisina sina nga hapon, mamag-an na kayo ang iya pamatyag. Waay sia pagbugnoha ni Lorna sang magsampot sia sa balay. Pat-od ni Dardo nga nagahinakit sing kapin sa iya ang tiayon. Kag pati na ang ila mga anak nga ayhan nakahangop na sang nasaksihan nga natabo sa ila nga duha waay na magginahod katulad sang kinaandan.

Sa ila paghigda sina nga gab-i, nagapabilin gihapon nga wala sing tingog si Lorna. Nagatakilid ini sa pihak nayon sang kama. Nakabatyag si Dardo sing kahuya apang yadto ginpilit niya nga pakigsumpongan. Kinahanglan nga magbugnohanay sila ni Lorna. Kinahanglan nga makapangayu sia sing pasaylo.

"'Ling," mahinay ang tingog nga kinaptan ni Dardo ang butkon sang tiayon. Waay ini maghulag. "Pasaylohon mo kuntani ako sa natabu kaina. Pero magpati ka kuntani nga indi ko hungod nga buhaton yadto sa imo. Nalimot lamang ako sa kaugalingon. Napuno lang ako."

Kalinong. Waay gihapon maghulag si Lorna.

"'Ling, please ."

Wala gihapon sing sabat. Nakaginhawa sing madalom si Dardo nga piniyong ang mga mata. Nahibaloan niya nga nagabugtaw si Lorna kag nabatian sini ang tanan niya nga ginpanghambal. Apang nagapakunokuno lamang nga nagakatulog.

Mataas na ang adlaw sang magbugtaw si Dardo sang sumunod nga aga. Katulad sang kinaandan, nagahulat sa latok ang iya pamahaw. Humigop lamang sia sing kape, kag sang magpaalam sa tiayon, isa ka mahinay nga "huo" ang pinakwas ni Lorna.

Madamu pa nga mga inadlaw ang madasig nga papupu sa pungango sang panahon, kag sa sulod sang panahon nga ina, nagbalik naman ang daan nga katawhay sa sulod sang panimalay nanday Dardo kag Lorna. Apang namutikan ni Dardo nga sugod sadtong hitabo nga nadapatan niya sing kamot ang tiayon, nanginmahipos na ini. Kag isa ka aga, amo na lamang ang kakibot ni Dardo sang mabugtawan nga nakailis na si Lorna.

"May laktan ka?" Pasikto niya.

"Huo," sabat ni Lorna. "Nalipatan ko gali nga silingon sa imo. Nakasulod na ako sa Holy Ghost." Isa ka kolehiyo nga ginadumalahan sang mga madre ang tinumod ni Lorna. "Karon nga adlaw ako maumpisa."

Nakanganga si Dardo.

"ang pamahaw mo ara sa latok kag ginbilin ko naman kay Talia ang mga kinahanglanon mo."

Nakapanagitlon si Dardo. Nahinalian sia. Apang nakahalin lamang si Lorna, waay na sia makatingog pa. Madugay sia nga naurongan. Sa sulod sang iya kasingkasing may kon ano nga kahapdi ang hinali nga tumohil. Pilit niya nga pinaligad aydto. Ginbawi-bawi. Ayhan may katarongan man si Lorna sa nanginpamat-od sini.

Ka gang sumunod pa nga mga inadlaw amo ang nagsaksi sang kamag-o sa ila pangabuhi. Nadula na ang kinaandan nga pag-imbestigar ni Lorna sa sentimos nga madula sa iya sueldo kada kinsena nga mag-entrega sia. Kag nahibaloan ni Dardo nga daku man ang ginabaton sang tiayon sa ginatudluan sini. Kag sining ulihi pa gid nga mga inadlaw, natukiban na lamang niya nga luas sa ginabaton ni Lorna sa bulothuan, naga-tutor pa gali ini sa duha ka anak ni Mrs. Sales nga amo ang kabangdanan kon ngaa masunson nga magab-ihan ang tiayon sa pagpauli.

Ang gumontang nahanungod sa kuarta, nadayonan na nga nadula sa ila pagsinalayo. Halog na ang ila pagginawi sa pilak. Kag nakapamakal naman sila sing mga panapot para sa mga kabataan kag pila ka kasangkapan sa sulod sang balay. Apang ang tanan nga ato, ang tanan nga kapinasahi, may kon ano nga kasakit nga nadulot sa pagkatao ni Dardo. Nabatyagan niya nga may daku nga kakulangan. Kag ang kakulangan nga ina amo ang ginapilit niya nga laghapon sa tanan nga adlaw. Ginapangita niya ang pagpresentar ni Lorna sang mga gumontang nahanungod sang kinahanglanon sa iya panimalay. Nga sia ang sandigan sa ila paglangoy sa lawod sang pangabuhi. Ginakapyotan sang iya mga mahal sa kabuhi. Kag sa pamatyag ni Dardo, padayon nga nagalakat ang mga inadlaw kag padayon man nga nagakadula ang iya kapuslanan bilang amay. Sa tinion nga nagaentrega sia sing sueldo, waay sa buot nga batonon lamang ini ni Lorna kag taguon. Ni waay na gani ginaisip pa sa iya atubangan katulad sang una. Daw wala na sing kapuslanan ang nanginbayad sang iya pagpabalhas kag paghimulat. Subong bala nga daw ginapabatayag sa iya ni Lorna nga bisan indi na sia magpangita, masarangan sini nga padalaganon sing tayuyon ang ila pangabuhi. Ano na lang abi ang iya pulos bilang amay? Ano?

Bag-o nga sueldo si Dardo sina nga hapon. Mapagsik ang iya lawas sang sumampot sa ila balay sanglit luas sa kinaandan niya nga ginabaton may dugang pa nga bale siento singkuwenta nga bonus. Pinangita niya dayon ang tiayon nga sadto masaku sa mga hilikoton sa kosina. Tinunghol niya ang nakabaknal nga sobre.

"Ano ini?"

"Sueldo ko," may pagpabugal sa tingog ni Dardo. "Kag may dugang pa ina nga bonus." Pilit nga ginbasa ni Dardo sa nawong sang asawa ang ginapaabot nga kalipay, apang nakabatyag sia sing kapaslawan sang Makita nga waay magbag-o ang nawong ni Lorna.

"A," hagyu lamang nga nagyuhom si Lorna. Pinadayon sini ang ginahikot. "Ilihog lang gani tungtong dira sa altar kay taposon ko lang ining ginalutu ko. Nakapamahaw ka na bala?"

Waay magsabat si Dardo. Nabatyagan niya nga daw hinali nga nagpalang-uy-oy ang iya mga tuhod. Masakit kayo ang iya patyag. Kag laragway sang isa ka lutos nga tinuhoy niya ang ila hulot. Pahaboy nga binutang didto ang sobre sa ibabaw sang altar.

Nakapanihapon na sila sina nga gab-i kag nagapahuway-huway na sila nga mag-asawa sa salas sang maghambal si Dardo.

"Nagahinakit ka pa balas a akon, 'Ling?"

Nakapukwat si Lorna. "Ngaa nakahambal ka sing subong sina, Dardo?"

"Sanglit nabatyagan ko. Amat-amat na nga nadula ang akon kapuslanan bilang amay sang puloy-an nga ini. Sa mga problema sa pangabuhi waay mo na ako ginapahilabti. Subong bala nga. nga."

"Ginapangita mo ang daan naton nga pagsinalayo?" May katingala sa tingog ni Lorna.

Nagtangu si Dardo. "Namutikan ko, sugod sang dapatan ko ikaw sing kamot, nagbag-o ka na sa akon. May paghinakit ka pa tubtob karon."

"Nalimtan ko na ang nahanungod didto," balos ni Lorna. "Ang buot mo silingon, ginapangita mo ang litaniya sang utang nga masunson ko ginapresentar sa imo? Ang akon ba-ba?"

"Didto ko lamang nabatyagan nga malahalon ako sa imo. kag sa aton mga anak, Lorna," may kapait sa tingog ni Dardo.

"Kon nahibaloan mo lamang nga ginahinulsolan ko sing kapin ang mga pamatasan ko sadto, Dardo," hambal ni Lorna. "Ang kalainan sadto sa aton pagpangabuhi kag sa aton mga anak nga amat-amat na nga nakakilala sang kamatuoran. Nakabugtaw lamang ako sa kamatuoran nga indi ko dapat buhaton ang pamatasan nga ato sa imo sang dapatan mo ako sing kamot. Nakamaradmad ako sa kamatuoran nga indi ko makuha ang mga problema naton sa pangabuhi paagi sa ba-ba. Nalipat ako sa akon tinon-an. Kag sugod sadto ginapangaku ko na sa kaugalingon ang pagbag-o. Huo, mahal ko ikaw, Dardo. Mahal ka namon, kag sa lawod nga ini sang pangabuhi, indi kami mahimu nga makatabok kon wala ka." May luha sa mga mata ni Lorna.

1966

Read the Filipino translation by Rosario Cruz-Lucero

back to writing from the regions | fiction | home