fiction

Talabusaw
ni Telesforo Sungkit, Jr.

Hapon kadto, lima ka tuig na ang milabay. Nawad-an daw siya og maayong panimuot. Lain-lain ang ilang istorya mahitungod niini. Apan dili gyud nako malimtan ang mga panghitabo lima ka tuig na ang milabay.

Gikan niadto si Kuloy sa pagbaligya og tunga sa sakong kape. Didto niya kini gibaligya sa tindahan ni Don Carlos. Nakamatikod si Kuloy nga gilimbongan siya sa timbang. Gilimbongan siya og napulo ka kilo. Apan naghilomhilom lang siya. Nasayod siya nga walay mahitabo bisan pa kun moreklamo siya. Busa pagdawat sa bayad, milakaw dayon siya. Nagngisi ang tigtimbang samtang nagtan-aw kaniya nga mipahilayo.

Mipalit si Kuloy og usa ka kilo nga bulad. Mipalit usab siya og tunga sa kilo nga ginamos. Mipalit usab siya og tulo ka putos nga tinapay alang sa pinanggang asawa nga si Rosi. Mopauli na unta siya apan nahinumduman niya nga wala pa diay siya makapalit og gas. Nahurot na diay tuod ang gas. Miagi siya sa usa ka tindahan aron mopalit og gas. Naabtan niya didto nga nag-inom si Butch ug ang iyang mga barkada. Atua si Cosme nga anak sa pulis. Atua usab ang bugoy nga si Nonoy. Si Bertong Tambok nga pag-umangkon ni Don Carlos atua usab. Nakamatikod sila sa pag-abot ni Kuloy. Mopalit lamang og gas si Kuloy unya mopauli na siya. Hapon na man gud. Nahibalo siya nga naghulat na si Rosi. Nasayod siya nga malipay kini sa dala niya nga tinapay nga adunay palaman.

Nakita ni Kuloy nga nagngisi si Butch. Gipasagdan lang niya kini. Basta mopalit lang siya og gas unya mopauli na siya. Apan sa iyang paglakaw, gibabagan siya ni Butch. Naningkamot sa paglikay si Kuloy. Dili niya gusto og gubot. Gusto na niya nga mopauli. Hapon na man gud ug nasayod siya nga naghulat na si inday Rosi.

“Pilay halin sa kape bay? Dugangi ‘tong pang-inom namo bi,” matud pa ni Butch dayon lingi sa iyang mga barkada.

Wala motubag si Kuloy. Naningkamot lang siya sa paglikay. Apan gibabagan gyud siya ni Butch. Nasuko si Butch kay dili man gyud mohatag si Kuloy. Sa iyang kasuko, gitukmod niya si Kuloy.

“Nganong dili ka mohatag? Isog na diay ka karon? Ha?” singka ni Butch.

Nabuhian ni Kuloy ang iyang gipamalit. Nabuak ang botelya sa gas kay nahulog kini sa bato. Nayabu ang gas. Nagkatag ang tinapay, bulad ug ginamos. Nagsagol ang baho sa bulad, gas ug ginamos. Mibangon si Kuloy aron puniton unta ang nagkatag nga tinapay. Apan gisikaran ni Butch ang iyang kilid. Misinggit si Kuloy sa tumang kasakit. Mikatawa ang mga barkada ni Butch. Nagngisi si Butch. Morag naglanoglanog sa hunahuna ni Kuloy ang ilang mga katawa. Ug unya kalit lamang nga misangpot sa iyang galamhan ang natigum nga kapungot. Misangpot sa iyang galamhan nga gilimbongan siya sa iyang pagbaligya og kape. Mibalik sa iyang panumduman nga kanunay siya nga ginalimbongan sa mga sinaligan ni Don Carlos. Mibalik sa iyang panumduman nga daghang higayon na siyang gibun-og og mga tawong parehas ni Butch. Nahinumduman niya ang tanan nga pagtamay kaniya ug sa ilang pamilya. Mibalik sa iyang hunahuna ang pagkamatay sa iyang tatay ug nanay pagkagikan sa usa ka salu-salo nga gipahimugna ni Don Carlos. Mibalik ang tanan sa iyang hunahuna sa ingon niadto kamubo nga takna. Abi nila nga wala niya kadto mamatikdi. Abi nila nga iyang gikalimtan kadtong mga panghitabo. Wala sila masayod nga natigum kining tanan sa iyang galamhan. Wala sila mahibalo nga natigum sa iyang kasingkasing ang tumang kapungot. Mibalik ang tanang panghitabo sa ingon niadto kamubo nga takna. Ug dihadiha mibangon si Kuloy. Mibangon siya nga nagangulob nga sama sa usa ka mapintas nga mananap. Nagabukal ang iyang dugo. Mipula ang iyang mga mata nga daw kalayong nagadilaab sa kangitngit. Mga mata nga nagadilaab sa tumang kaligutgut.

Nakurat si Butch sa iyang nakit-an. Apan nahunahunaan niya nga dili siya angay nga maulawan sa iyang mga barkada. Busa gibanatan dayon niya og sumbag si Kuloy. Mao na kadto ang iyang pinakakusog nga mga kumo. Apan wala kini batia ni Kuloy nga sama na sa usa ka mapintas nga mananap. Wala matumba si Kuloy. Gikulbaan niini si Butch. Mikuyanap ang kahadlok sa iyang nawong. Nasayod siya nga mao na kadto ang iyang pinakakusog nga mga kumo. Apan wala niini matumba si Kuloy. Ug sa iyang pagkakita sa mapula nga mga mata, mikuyanap sa iyang galamhan ang tumang kahadlok.

Dili na si Kuloy ang pungoy¹ nga netibo² nga nailhan ni Butch. Si Kuloy usa na ka mabangis nga mananap. Nagangulob si Kuloy nga susama sa usa ka mapintas nga mananap. Nakuratan ang tanan nga nakasaksi sa panghitabo. Gidasmagan niya si Butch. Migunit siya sa abaga ni Butch ug iya kining gikumot kay dili man siya mahibalo makigsumbagay. Apan susama sa puthaw ang iyang mga tudlo nga halos milubong sa mga abaga ni Butch. Misiyagit sa kasakit si Butch. Naningkamot siya nga makaikyas. Apan wala na gyud makaikyas si Butch. Dili siya mahimong makaikyas sa mga kamot nga anad sa pagsanggi og mais. Dili siya mahimong makaikyas sa mga bukton nga anad sa mabug-at nga mga buluhaton sa sakum.³ Dili siya mahimong makaikyas kay mao ray iyang hibaw-an ang traydor nga pagpanumbag. Naanad lang si Butch sa pagpamun-og og pungoy nga mga netibo.

Nangita na og kolor pula ang mapula nga mga mata ni Kuloy. Kolor pula nga nagadagayday. Nangita siya og dugo. Nabatian niya nga lami karon mosuyop og dugo. Wala siya makontento sa pagkakita nga nagdugodugo na ang ilong ug ngabil ni Butch. Gusto niya nga makakita og dugo nga susama sa tubig nga nagadagayday. Apan nakakita og higayon si Butch. Mibunot kini og kutsilyo. Patyon niya si Kuloy. Patyon niya ang tawo nga nagpakaulaw kaniya sa atubangan sa iyang mga barkada. Apan dali kining nasayran sa mapula nga mga mata. Gigunitan ni Kuloy ang kamot nga mibunot og kutsilyo. Milubong ang iyang mga tudlo nga susama sa puthaw. Nabatian ni Butch ang kasakit nga mikuyanap sa iyang mga bukog. Nabuhian niya ang kutsilyo. Ug unya, milubong sa liog ni Butch ang mga ngipon ni Kuloy. Usa na tinuod siya ka mapintas nga mananap. Nakuha ni Butch ang kutsilyo apan nailog kini ni Kuloy. Niadtong tungora, miduol na ang mga barkada ni Butch. Patyon nila si Kuloy. Apan ulahi na sila. Giayoayo na og dunggab ni Kuloy si Butch. Nabatian gyud ni Butch ang matag lubong sa kutsilyo. Mibanaw ang iyang dugo hangtud nga kangitngit na lamang ang iyang nakit-an. Gitilapan ni Kuloy ang dugo sa kutsilyo. Gitilawan ang lami sa lab-as nga dugo.

Pagkakita niini sa mga barkada ni Butch, nahuwasan silang tanan. Gilibutan nila si Kuloy. Iya-iya sila og bitbit nga tubo, bunal ug bato. Gitabangan nila og bun-og si Kuloy. Apan wala gihapon matumba si Kuloy. Wala niya mabuhii ang kutsilyo bisan pa pila ka higayon nga naigo og bato ang iyang kamot. Gitagsatagsa niya og atubang ang mga barkada ni Kuloy. Si Nonoy ang una niyang gidasmagan. Gihampak siya niini og tubo. Midapat kini sa iyang abaga. Apan wala niya kini batia. Gigunitan niya ang tubo. Sa kakurat ni Nonoy wala dayon siya makadagan. Ug unya nabatian na lamang niya nga midapat na ang kutsilyo sa iyang liog. Abtik ang matag lihok ni Kuloy. Usa pa ka dunggab sa dughan ug unya natumba na si Nonoy. Susama sa tubig nga mibanaw ang iyang dugo.

Nagunitan ni Cosme ang toong kamot ni Kuloy ug si Berto ang mipugong sa walang kamot nga adunay kutsilyo. Ang usa nila ka kauban mikuha og pisi aron gapuson si Kuloy. Apan sa pagkisikisi ni Kuloy, nabuhian ni Berto ang walang kamot nga adunay kutsilyo. Nabuhian usab ni Cosme ang toong kamot. Nabatian nila nga digyas kayo ang lawas ni Kuloy. Ila pa unta nga gunitan og utro si Kuloy apan naulahi na sila. Giwarawara ni Kuloy kutsilyo. Naukab ang tiyan ni Berto. Samaran ang mga kamot ni Cosme. Iya-iya na sa pagdagan ang mga tawo sa palibot. Apan wala na makaikyas si Berto. Natumba na si Berto. Pagkatapos niadto, lima ka boto ang nadungog. Wala na kini madungog ni Kuloy. Wala na gani niya mamatikdi nga nabuhian niya ang kutsilyo. Wala na niya mabatii nga milagpot siya ug mitiurok sa yuta ang iyang nawong. Wala na niya hisayri nga mitaliwan na ang iyang gimokod.⁴

Kalit nga midaghan ang tawo sa palibot. Nakit-an nila ang nagkatag nga mga lawas ni Butch, Berto, Nonoy ug Kuloy. Wala na manimaho ang nayabu nga bulad, gas ug ginamos tungod sa mibanaw nga dugo. Miabot ang ambulansya aron dad-on sa tambalanan ang nagkatag nga mga lawas.

Daghang tawo na ang miabot. Miabot na ang mga pulis. Naglingolingo sila samtang nagtan-aw sa nawong ni Berto. Nasayod sila nga masuko kanila si Don Carlos. Sayong gabii na kadto. Ug morag nagalutawlutaw sa hangin ang mga hinunghongay sa palibot.

“Gisudlan daw og maligno,” ingon ang usa ka tigulang nga babaye.

“Na, mao gyud. Unsaon man ana pagbuhat ni Kuloy kun wala siya sudlig impakto?” tubag sa usa lalaki.

Sa usa ka suok, didto nagtigum ang mga netibo nga parehas ni Kuloy. Naghinunghongay sab sila.

“Lamig gali ta, tinalabusaw si aki ta,” matud pa sa usa ka hamtong nga lalaki. Midagayday ang luha sa iyang mga mata.

“Us na, sin-u ba sa hari talabusawon ku tagpasipad-an bisan ku ba da taghagteng, ⁵ ” tubag nako kaniya.

Talagsa ra gyud mahitabo ang ingon niini. Talagsa ra nga adunay tawong sudlan ug talabusaw.⁶ Ang tawo nga adunay talabusaw, mangita gyud ug dugo. Mawala lamang kini kun ipakaon og piso o kaha manok nga buhi.

Apan walay mipakaon og piso o kaha manok kang Kuloy. Wala man gud sila masayod mahitungod sa talabusaw. Usa pa, sila ang hinungdan sa panghitabo. Kun nganong nangita og dugo si Kuloy. Kun nganong nangita siya og dugo nga susama sa tubig nga nagadagayday. Kun nganong nahitabo kadtong tanan.

Wala na makaabot sa ospital si Nonoy, Butch ug Berto. Nakabsan na sila sa gininhawa’g kinabuhi. Apan si Kuloy, bisan wala nay gininhawa, may pitik pa ang iyang kasingkasing. Apan pag-abot sa usa ka hilit nga dapit, gipahunong sa mga pulis ang ambulansya. Ug unya usa ka boto ang nadungog.

*****

Nakurat si Rosi kay nahulog ang kaserola. “Ang iring tingali,” matud niya sa iyang kaugalingon. Wala na niya mamatikdi nga nakatulog diay siya sa paghulat kang Kuloy. Wala pa siya mokaon og panihapon kay gihulat niya ang ginamos nga gipalit ni Kuloy. Napalong na ang lampara kay nahurot na ang gas. Nakatulog siya pag-usab. Pag-abot sa kaadlawon, daghang bug-at nga mga tunob ang mipukaw kaniya. Sayo sa kabuntagon, nakit-an siya nga naglutawlutaw sa sabangan sa suba sa Naolatag ug Madalum.

Busa karon, milabong na ang mga kogon ug bulunsari sa karaang sakum. Inanay nga namatay ang mga tanom. Gipala sa mga bulunsari ug kogon ang hawan nga gihimo sa kubalong mga palad ni Kuloy. Samtang ang payag gitabangan sa paghampak sa adlaw, hangin ug ulan. Walay nahimo ang payag. Miluhod kini samtang ginamatngonan ang inanay nga pagkatun-as. Ingon niini ang mga hulagway nga makita-an karon sa payag ni Kuloy. Usa ka masulub-on nga kagahapon. Usa ka buhi nga multo sa panumduman. Nagapahimangno og kakulba ug kakuyaw. Mga kagahapon nga alang sa uban nagapukaw sa nahikatulog nga kaisog, kasuko ug kaligutgut sa dughan.

1 tawo nga dili gusto og gubot
2 mga lumad sa Bukidnon
3 kaingin o uma
4 kalag o espiritu
5 “Kinsa man sab ang dili sudlan og talabusaw kun gipasipad-an bisan naghilomhilom lang?”
6 Usa ka espiritu nga mosulod sa tawo. Ang tawong sudlan niini mahimong isog ug kusgan.

back to writings from the region | fiction | home